پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,122 |
| تعداد مقالات | 76,569 |
| تعداد مشاهده مقاله | 153,235,659 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 115,430,818 |
هویت اسلامی در تنگنای تکفیر؛ واکاوی انتقادی بحران و چشمانداز نوین تقریب مذهبی بر محور اندیشههای شیخ شلتوت | ||
| نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان | ||
| مقاله 8، دوره 15، شماره 4، دی 1404، صفحه 133-159 اصل مقاله (1.21 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jstmt.2025.399291.1813 | ||
| نویسندگان | ||
| سید زکریا محمودی رجا* 1؛ سید محسن آل سید غفور2 | ||
| 1استادیار علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز. ایران. | ||
| 2استادیار علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز. ایران | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر با رویکرد انتقادی به تحلیل بحران هویت اسلامی در عصر معاصر میپردازد و نشان میدهد گسترش گفتمان تکفیر در کنار رشد سکولاریسم، مانند دو روی یک سکه، به تضعیف بنیادهای همبستگی، مشروعیت و هویت دینی در جوامع اسلامی منجر شده است. مسئلۀ اصلی تحقیق، واکاوی سازوکارهای گفتمانی و بحرانآفرین جریانهای تکفیری و تحلیل ظرفیتهای وحدتمحور اندیشههای شیخ محمود شلتوت در مقابله با این بحران است. برایناساس، پژوهش به روش تحلیل گفتمان انتقادی و مدل چهارمرحلهای توماس اسپریگنز به بررسی روند شکلگیری و تداوم بحران موجود میپردازد. به این معنا که نخست، بحران هویت درنتیجۀ غلبۀ گفتمان تکفیری و انحصارگرایی مذهبی رخ داده و به فروپاشی همبستگی و سستی مشروعیت دینی انجامیده است. سپس در تبیین علل، سلطۀ رویکردهای جزمی، حذفگرایانه و غیریتساز و فاصلهگرفتن از سنت عقلانیت و تعامل میان مذاهب، ریشهیابی شده است. در گام سوم، راهبرد اصلاحی شیخ شلتوت بر تقریب مذاهب، گفتگوی عقلانی، بهرسمیتشناختن تنوع فقهی، بهویژه با پذیرش فقه شیعه بهعنوان مذهب پنجم و تکیه بر مشترکات اصول دینی بنا شده که درنهایت، جامعۀ آرمانی در اندیشۀ او براساس مکتب توحیدی و وحدت در بستر اشتراک اصول ایمانی شکل میگیرد. یافتههای این پژوهش بیانگر آن است که برای عبور از بحران چندلایۀ تکفیر و سکولاریسم، بازاندیشی در گفتمان هویت اسلامی و احیای عقلانیت، وحدت و پذیرش رسمی کثرت مذاهب، بر پایۀ منظومۀ فکری و انتقادی اصلاحگرانهای مانند اندیشۀ شیخ شلتوت، ضرورتی جدی برای جهان اسلام معاصر بهشمار میرود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اسپریگنز؛ تحلیل گفتمان؛ تقریب مذاهب؛ تکفیر؛ سلفیگرایی؛ شیخ شلتوت | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Islamic Identity under Excommunication (Takfir): Crisis and Sectarian Rapprochement in the Thought of Sheikh Shaltout | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Sayed Zakariya Mahmoudiraja1؛ Sayed Mohsen Ale Sayedghafur2 | ||
| 1Assistant Professor of Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran. | ||
| 2Assistant Professor of Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Islamic unity has long been a foundational pillar of the power, stability, and cultural flourishing of Islamic civilization. Religious leaders and reform-minded thinkers have therefore treated unity not only as a moral virtue but also as a strategic necessity for the future of the Muslim ummah. Historic initiatives for the Proximity of Islamic Schools of Thought (taqrīb)—most notably Sheikh Mahmoud Shaltout’s recognition of Jaʿfari jurisprudence—sought to narrow sectarian divides through religious rationality, institutionalized dialogue, and educational reform. In recent decades, however, the rise of extremist discourses grounded in takfīr (excommunication) has undermined coexistence and intensified intra-Islamic fault lines. Movements such as ISIS, relying on superficial and absolutist readings of scripture, have repudiated rational ijtihād and legitimized organized violence. Adopting a critical–analytical approach, this study examines the conceptual foundations and socio-political contexts of takfīr while assessing the operational capacity of Shaltout’s unificationist thought as a coherent framework for countering exclusionary and violent discourses. Ultimately, it proposes an implementable model to reinforce Islamic cohesion and contain takfīrī currents, grounded in religious legitimacy, rational jurisprudence, and structural reforms. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| ritical Discourse Analysis, Salafism, Sectarian Rapprochement, Sheikh Mahmoud Shaltout, Spragens, Takfir | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
اباذری، عبدالرحیم (1387). تقریب در سیره و نگاه عالمان. مطالعات فقه تربیتی، 6، 101–122.
ابراهیمنژاد، محمد (1393). داعش: دولت اسلامی عراق و شام. قم: دارالاعلام المدرسه اهلبیت.
ابنتیمیه، ابوالعباس تقیالدین احمد (1971). در تعارض العقل و النقل. به کوشش محمد رشاد سالم. جمهوریه العربیه المتحده: دارالکتب.
ابوالحسنی، رحیم (1384). شیخ محمود شلتوت: آیت شجاعت. اندیشۀ تقریب، 115، 115-137.
ابوزهره، محمد (1386). سلفیان. ترجمۀ علیرضا ایمانی، در: فقه اهل تسنن. قم: نشر ادیان، صص 591-622.
اسپریگنز، توماس (1394). فهم نظریههای سیاسی. ترجمۀ فرهنگ رجایی. تهران: آگاه.
اکوانی، حمدالله، نیکفر، جاسب، مجاهدزاده، محمد، و کرمی، مرضیه (1401). مبانی فکری طالبان براساس روش جستاری اسپریگنز، از فروپاشی تا قدرتیابی مجدد. جامعهشناسی سیاسی جهان اسلام، 21، 257-282.
ایماندار، حمید، مظفزی، حسین (۱۳۹۸) چالشهای درونی سلفیه در تنقیح مبانی کلامیو عقیدتی با محوریت پدیده تکفیر و جوانب آن، فصلنامه آینه معرفت، شماره ۵۸: ۵۹ ـ ۸۴.
آدمی، علی و مرادی، عبدالله (1394). چیستی افراطگرایی در اسلام سیاسی: ریشههای هویتی و کنش هنجاری. پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، 5(3)، 29-59.
بخشی شیخ احمد، مهدی، بهاری، بهنام، و وهابپور، پیمان (1393). بررسی ایدئولوژی گروه تکفیری-وهابی دولت اسلامی عراق و شام. فصلنامۀ علوم سیاسی، 16(6).
برزگر، ابراهیم (۱۳۸۳). مسئلۀ فلسطین در اندیشۀ سیاسی اسلام معاصر و روش جستاری اسپریگنز، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۶، شماره ۱۲: ۴۵ ـ ۷۵.
برزگر، ابراهیم، خرمشاد، محمدباقر، رهبر، عباسعلی، و عالیشاهی، عبدالرضا (1399). کژکارکردهای وهابیسم و تعمیق شکاف بنسلمان با وهابیون عربستان سعودی. پژوهشهای روابط بینالملل، 39، 177-204.
بیآزار شیرازی، کریم (1377)، همبستگی مذاهب اسلامی، تهران: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، چاپ اول.
بیآزار شیرازی، کریم (1379). شیخ محمود شلتوت طلایهدار تقریب. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی. چاپ اول.
پیشوایی، سیدمحمدهادی (۱۳۹۸) رویکرد نوسلفی و از بین بردن ظرفیت تمدنی فقه سیاسی اهل سنت، دوفصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، دوره ۲، شماره ۲: ۱۵۱ ـ ۱۷۸.
تاجیک، محمدرضا (1384). مدیریت بحران: نقدی بر شیوههای تحلیل و تدبیر بحران در ایران. تهران: فرهنگ گفتمان.
تقوای نخجیری، محدثه، کبیری، سید تقی، و خلیلی، فاطمه (1402). واکاوی نقش دینی و تاریخی دارالتقریب در اتحاد مذاهب اسلامی. مطالعات قرآن و حدیث، 33، 297-315.
جلاییپور، حمیدرضا (1399). جامعهشناسی سیاسی ایران، تلاشهای چهلسالۀ ملت و دولت 1357-1397. تهران: دانشگاه تهران.
جلیلی، محمد و کیخا، نجمه (1400). عدالتطلبی در اندیشۀ مقام معظم رهبری براساس الگوی نظری اسپریگنز. سیاستهای متعالیه، 32، 136-200.
جمشیدی، محمدحسین (۱۳۹۰). شیخ شلتوت، در: اندیشۀ سیاسی متفکران مسلمان. جلد ۱۳. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
حاجی یوسفی، امیرمحمد (۱۳۸۸) هلال شیعی؛ فرصتها و تهدیدها برای جمهوری اسلامی ایران، اعراب و آمریکا، فصلنامه دانش سیاسی، دوره ۵، شماره ۱: ۱۵۲ ـ ۱۹۲.
حسینیزاده، سید محمدعلی (1386). اسلام سیاسی در ایران. قم: دانشگاه مفید.
حقیقت، سید صادق، حجازی، سیدحامد (۱۳۸۹) نقد و معرفی: نگاهی انتقادی به کاربرد نظریه بحران اسپریگنز در مطالعات سیاسی، فصلنامه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، شماره ۴۹، دوره ۹: ۱۸۷ ـ ۱۹۵.
حقیقت، صادق (1393). روششناسی علوم سیاسی. قم: دانشگاه مفید.
دانشیار، علیرضا (1393). چالشهای جریانهای تکفیری و راهکارهای مقابله با آن از دیدگاه مقام معظم رهبری. حبلالمتین، 3(9)، 75.
درخشه، جلال، کاظمی، سیدمحمدصادق (۱۳۹۵) تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیتالله میرزای شیرازی، فصلنامه دانش سیاسی، دوره ۱۲، شماره ۲: ۵ ـ ۲۹.
دلافکار، علیرضا، نیستانی، ناصر، و عابدینی، ناصر (1400). بررسی تطبیقی جامعیت قرآن از دیدگاه مغنیه و شلتوت. پژوهشنامۀ مذاهب اسلامی، 15، 230-257.
رستمنژاد، مهدی (1391). فقه شیعه و جایگاه آن نزد مذاهب اسلامی. شیعهشناسی، 39، 191-210.
رستمی، عباسعلی (۱۳۹۷) ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقی هان تشیع و تسنن، فصلنامه پژوهشهای اعتقادی کلامی، دوره ۷، شماره ۳۰: ۷۱ ـ ۹۲.
روحی برندق، کاووس و مرادی، لیلا (1394). نقد مبانی فکری وهابیت در مسئلۀ امامت، شرک و مصادیق آن با تأکید بر دیدگاههای علامه طباطبائی. پژوهشنامۀ معارف قرآنی، 6(21)، 90-120.
زاهدی، سعید (1391). ماضی استمراری: سلفیگری در جهان اسلام از وهابیت تا القاعده. تهران: عابد.
الزرقاوی، ابومصعب (1427). کلمات مضیئه: الکتاب الجامع لحطب و کلمات الشیخ المعتز بدینه ابی مصعب الزرقاوی. بیجا: شبکه البراق الاسلامیه.
ساداتی نژاد,سید علی و ساداتی نژاد,سید محمد (۱۴۰۱). بررسی نقش ائتلاف دینی و فرهنگی علمای جوامع اسلامی برای مقابله با جریانهای تکفیری. مجله سراج منیر، ۱۲(۴۵)، ۴۵-۶۶.
ستوده، علیاصغر و خزائی، جعفر (1393). آسیبشناسی رشد جریانهای تکفیری در خاورمیانه. حبلالمتین، 3(9).
سعدالدین، ابراهیم (1390). کتاب بیداری اسلامی (دلایل و ریشهها). ترجمۀ کمال باغجری. تهران: ابرار معاصر تهران.
سمیعی اصفهانی، علیرضا و شریف یلمه، ایمان (1395). واکاوی شکلگیری داعش در سوریه و عراق. مطالعات سیاسی جهان اسلام، 5(18)، 161-187.
شریعتی، شهروز (1392). نئوسلفیسم: خنثیسازی بیداری اسلامی از درون. مطالعات سیاسی، 18-19.
شلتوت، سیخ محمود (۱۳۷۹)، تفسیر القرآن الکریم، تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، چاپ اول.
شمسآبادی، حسن (1387). مواضع شیخ محمود شلتوت در قیام پانزده خرداد. اندیشۀ تقریب، 14، 113-126.
شیرینی، راضیه و کهندانی، علیاکبر (1396). راهکارهای تقریب مذاهب در اندیشۀ امام خمینی و شیخ شلتوت. مطالعات مقارنهای مذاهب اسلامی، 1، 9-28.
صالحی، علی آقا، مؤمنی، حسرو، جعفری، مجتبی، صابریان، علیرضا (۱۴۰۰) تبیین و نقد مبانی فقهی اندیشه تکفیر وآثار آن، فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره ۱۳، شماره ۲۴: ۱۹۹ ـ ۲۲۰.
ظواهری، ایمن (1423 ق). الولاء و البراء، عقیدۀ منقوله و واقع مفقود. بیجا: بینا.
عابدینی، ناصر، دلافکار، علیرضا، و توحیدلو، اکبر (1398). پژوهش تطبیقی عصریبودن فهم قرآن از دیدگاه مغنیه و شلتوت. پژوهشهای قرآنی، 93، 73-94.
عبداللهی ضیاءالدینی، مهدی (۱۴۰۰)، «تبارشناسی تروریسم سلفی»، فصلنامه رهیافتهای سیاسی و بینالمللی، ۱۲ (۳): ۱۷۵-۲۰۳.
عدالتنژاد، سعید و نظامالدینی، سید حسین (1390). سلفیان تکفیری یا الجهادیون: خاستگاه و اندیشهها. تاریخ و تمدن اسلامی، 13، 165-198.
عصمتی، سید حسن (1381). آشنایی با شخصیت تفسیری شیخ محمود شلتوت. گلستان قرآن، 139، 29-31.
علیبخشی، عبدالله (1394). جریانشناسی گروههای سلفی، جهادی و تکفیری. تهران: انتشارات بینالمللی الهدی.
علیپور گرجی، محمود و شعبانیکیا، شادی (۱۳۹۷).« سلفیگری از معنا تا برداشتهای نادرست مبانی»، فصلنامه بحران پژوهی جهان اسلام، (۱۰)۵، صص ۱۵۲-۱۷۹.
علیزاده موسوی، مهدی (1391). سلفیگری و وهابیت: تبارشناسی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
فقیهی، علیاصغر (1377). وهابیان. قم: موسسۀ اسماعیلیان.
کاظمی، احسان، رومی، فرشاد، و محمودیرجا، سید زکریا (1403). بازخوانی انتقادی تبیین ایدۀ مرگ یا بقای نظریۀ سیاسی در تحلیل گفتمان پستمدرنیسم. جستارهای سیاسی معاصر.
کاظمی، سید آصف (1399). همگرایی تمدنی و بحران واگرایی در جهان اسلام. تمدن اسلام و دینپژوهی، 4، 74-95.
کرمی، محمد (۱۴۰۲ق)، التفسیر لکتاب الله المنیر، قم، نشر علمیّه.
کریمی، محمود (1387). شخصیت علمی شیخ شلتوت و روش تفسیری وی. مطالعات قرآن و حدیث، 2، 37-52.
کریمیمله، علی، گرشاسبی، رضا، و قزلسفلی، محمدتقی (1401). فهمی اسپریگنزی از چگونگی برآمدن اندیشۀ باستانگرایی در زمان پسامشروطه. جامعهشناسی سیاسی جهان اسلام، 20، 275-304.
کسرایی، محمدسالار و پوزش شیرازی، علی (1388). نظریۀ گفتمان لاکلا و موفه ابزاری کارآمد در فهم و تبیین پدیدههای سیاسی. فصلنامۀ سیاست، 39(3).
کسرایی، محمدسالار و داوری مقدم، سعیده (۱۳۹۴)، «برآمدن داعش در خاورمیانه: تحلیل جامعهشناختانه»، فصلنامه روابط خارجی، سال ۷، شماره ۱، صص ۱۹۱-۲۱۶.
کوپل، ژیل (۱۳۸۲)، پیامبر و فرعون، تهران، ترجمه حمید احمدى، کیهان.
گلشنی، علی (1387). فهم فلسفی و تاریخی اندیشۀ سیاسی براساس تلفیقی از نظرات اسکینر، اکشات و اسپریگنز. مجلۀ فلسفی، 14(68)، 93-108.
لاکلا، ارنستو و موفه، شانتال (1400). هژمونی و استراتژی سوسیالیستی. ترجمۀ محمد رضایی. تهران: ثالث.
لوهلکر، رودیگر (1397). سلفیها. ترجمۀ علی عبدالهی. تهران: کولهپشتی.
مارش، دیوید و استوکر، جری (1390). روش و نظریه در علوم سیاسی. ترجمۀ امیرمحمد حاجی یوسفی. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.
مجتهد شبستری، محمد (1393). سخنرانی شبستری در سالگرد آیتالله محمود طالقانی.
محمودیرجا، سید زکریا (1399). شناسایی عوامل مؤثر بر گرایش به سلفیگری در استان خوزستان، رویکرد دادهبنیاد. طرح جایگزین خدمت بنیاد نخبگان. دانشگاه عالی دفاع ملی.
مرادی، عبدالله (1397). چارچوبهای هنجاری پایه در گفتمان سلفی و تحول در کنشگری گروههای افراطی. مطالعات روابط فرهنگی بینالملل، 4(8)، 53–82.
مکدانل، دایان (1380). مقدمهای بر نظریههای گفتمان. ترجمۀ حسینعلی نوذری. تهران: فرهنگ گفتمان.
مکسویینی، بیل (1390). مقدمهای بر جامعهشناسی امنیت. ترجمۀ محمدعلی قاسمی و محمدرضا آهنی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
منوچهری، عباس (1390). رهیافت و روش در علوم سیاسی. تهران: سمت.
مهدیبخشی، شیخ احمد (۱۳۸۵). جهاد از ابنتیمیه تا بنلادن. علوم سیاسی، ۳۴.
نبوی، سیدعبدالامیر، نجات، سید علی (1393). جریانشناسی گروههای نوسلفیگری سوریه براساس تحلیل گفتمان. پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، 4(4).
نجفزاده، رضا (۱۳۹۲)، «تحولات اسلام سیاسی رادیکال» در: دایرهالمعارف جنبشهای اسلامی، به اهتمام محمدرضا حاتمی و مرتضی بحرانی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
نجفی فیروزجایی، عباس (۱۳۸۲) بنیادهای فکری القاعده و وهابیت، فصلنامه راهبرد، شماره ۲۷: ۲۳۲ ـ ۲۵۶.
نظامالدینی، زهرا (1393). بررسی مبانی فکری تکفیر. حبلالمتین، 3(8).
نظری، فرزاد، گلشنی، علیرضا، شیرودی، مرتضی (۱۳۹۷) بررسی تطبیقی مبانی سیاسی (فکری و عملی) طالبان با داعش بر اساس نظریه تحلیل گفتمان، فصلنامه پژوهشهای سیاسی و بین المللی، دوره ۱۰، شماره ۴۰: ۲۲۷ ـ ۲۵۰.
هاشمی، سید محمد علی (۱۳۹۸)، دین و دولت در عربستان سعودی (پیوند هویتی و ساختاری وهابیت با خاندان حاکم عربستان)، چاپ اول، قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).
Laclau, E. & Mouffe, C, (1985), Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics, Verson. London. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 430 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 84 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب