امتثال پس از امتثال، از استحالة عقلی تا امکانِ نظری؛ بازخوانی با تأکید بر ماهیتِ خطاب قانونی | ||
| مجله علمی "پژوهشهای فقهی" | ||
| دوره 22، شماره 2، تابستان 1405، صفحه 119-131 اصل مقاله (1.4 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jorr.2025.395467.1009610 | ||
| نویسندگان | ||
| محمدرضا نایینی1؛ عباس زندی2؛ محمد حکیم* 3 | ||
| 1استاد درس خارج فقه و اصول، حوزة علمیه، قم، ایران | ||
| 2مدرس سطح عالی، حوزة علمیه، قم، ایران | ||
| 3گروه فقه و حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| مسئلۀ استحاله یا امکان عقلی «امتثال پس از امتثال»، از مباحث چالشبرانگیز در دانش اصول فقه به شمار میآید و آثار فراوانی را در ساحتِ استنباط احکام به همراه دارد. پرسش اساسی آن است که آیا مکلف، پس از امتثال نخستِ یک حکم شرعی الزامی، مجاز به تکرار همان امتثال است یا خیر؟ بسیاری از اصولیان با استناد به ادلهای چون سقوط غرض، تحصیل حاصل، تناقض و سقوط امر، آن را از اساس ناممکن و محال دانستهاند. اما نقطۀ محوری در استدلال قائلان به استحالۀ عقلی این انگاره است که با تحقق امتثال نخست امر شرعی نیز ساقط میشود؛ و از آنجا که امتثال، در غیابِ امر، معنا ندارد، امتثال ثانوی نیز محال و بیمعنی خواهد بود. این پژوهش که با روش تحلیلیـ توصیفی سامان یافته است در پی اثبات امکان نظری و نفیِ استحالۀ عقلی امتثالِ پس از امتثال است و در این زمینه بر تحلیل ماهیتِ خطاب قانونی تأکید میکند. بر اساس این تحلیل، متعلّقِ امر در خطاب قانونیْ طبیعت نوعی و غیر مقیّد به شخص یا نوبت واحد است؛ بنابراین، همانگونه که اثبات وجوبِ تکرار نیازمند دلیل است، نفی امکان تکرار امتثال نیز بدون دلیل یا قرینة معتبر فاقد حجیت خواهد بود. زیرا قضایای قانونی برخلاف قضایای شخصی تابع اغراض نوعیاند؛ و اغراضِ نوعی با فعلِ شخص خاص و تحققِ امتثالِ خاص حاصل نمیشوند؛ و اساساً حصولِ غرضِ نهایی با انجام دادن امتثال خاص با ماهیتِ قانونمندیِ خطاب تکلیف ناسازگار است. ازاینرو، اِنگارۀ سقوط امر پس از امتثال اول فاقد دلیل معتبر است و زمینه را برای دفاع از امکان عقلی امتثال ثانوی فراهم میسازد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| استحالۀ عقلی؛ امتثال پس از امتثال؛ امتثال ثانوی؛ سقوط امر؛ خطاب قانونی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 249 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 201 |
||