تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین(ع) در تحفالعقول بر اساس رویکرد فرکلاف | ||
| مجله ادیان و عرفان | ||
| دوره 58، شماره 2، دی 1404، صفحه 487-512 اصل مقاله (875.86 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jrm.2025.404292.630687 | ||
| نویسنده | ||
| وحید باصری* | ||
| استادیار، گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر به تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین (ع) در تحفالعقول میپردازد و نقش زبان را در بازنمایی مناسبات قدرت و نقد هژمونی سیاسی امویان بررسی میکند. این خطبه در شرایطی ایراد شده که ساختار قدرت اموی از طریق مشروعیتسازی دینی، بهرهگیری از نخبگان همسو و سرکوب منتقدان تثبیت شده بود. امام حسین (ع) در این گفتار، با بهرهگیری از سازوکارهای زبانی و بلاغی، وضعیت موجود را به چالش کشیده و مسئولیت اخلاقی و اجتماعی کنشگران جامعه را یادآور شده است.این پژوهش با رویکردی کیفی و بر اساس الگوی سهسطحی فرکلاف، توصیف (تحلیل زبانی)، تفسیر (بافت گفتمانی)، و تبیین (ارتباط گفتمان و قدرت) انجام شده و برای تقویت تحلیل، از الگوی شناخت اجتماعی فوندایک و نیز رویکرد تاریخیگفتمانی ووداک بهره بردهاست. دادهها از متن خطبه و لایههای بینامتنی آن با منابع تاریخی مرتبط استخراج شده و بر انتخابهای واژگانی، ساختارهای نحوی، همآییهای معنایی و سازوکارهای قطبیتسازی متمرکز است.یافتهها نشان میدهد که کاربرد پربسامد افعال الزامآور، جملات پرسشی توبیخی، ضمایر تقابلی و همآییهای مرتبط با مفاهیم «حق»، «ظلم» و «مسئولیت»، بهمثابۀ راهبردهایی زبانی، موجب بازخواست نخبگان دینی و برهمزدن طبیعیسازی گفتمان قدرت میشود. نتیجه پژوهش نشان میدهد که خطبه مزبور، گفتمانی جایگزین مبتنی بر عدالت، آگاهی و کنشگری اجتماعی ارائه میکند و زبان در این متن، فراتر از ابزار انتقال معنا، در مقام کنش اجتماعی و عامل بالقوه تغییر ظاهر میشود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف؛ خطبه امام حسین (ع) در تحفالعقول؛ نخبگان دینی؛ قدرت؛ کنشگری اجتماعی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 361 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 258 |
||