دلالت مفهومی اصطلاحات «ذات»، «ذاتی» و «بالذات» بر اصالت ماهیت در فلسفه اسلامی | ||
| فلسفه و کلام اسلامی | ||
| دوره 59، شماره 1، شهریور 1405، صفحه 55-71 اصل مقاله (629.01 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jitp.2026.405218.523664 | ||
| نویسنده | ||
| حجت اسعدی* | ||
| استادیار، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. | ||
| چکیده | ||
| «ذات»، «ذاتی»، قید وصفی «بالذات» و مفاهیم وابسته به آنها از اصطلاحات پرکاربرد در منطق و فلسفۀ اسلامی است و در همه مکاتب حکمی اسلامی در معانی مختلف لغوی و اصطلاحی به‌کار رفته است. اگرچه در مواردی میان این معانی تفکیک روشنی صورت گرفته است، اما در برخی موارد این تفکیک از وضوح کافی برخوردار نیست و ازهمین‌رو در برخی استعمالات، دلالت‌ها و ریشه‌های اصالت ماهوی در کاربرد آنها وجود دارد. این مطلب، اگرچه در دستگاه فلسفی غیراصالت وجودی، مشکل‌آفرین نیست بلکه آموزه‌ای سازگار با نگرش اصالت ماهوی است، اما درصورتی‌که اصالت وجود محور یک دستگاه فلسفی قرار گیرد، به آموزۀ کاملاً ناهمگون مبدّل می‌شود. پژوهش حاضر با روش تحلیلی از طریق خوانش مباحث حکمی فیلسوفان مسلمان در موضوع مذبور، و نقد و بررسی آنها، به این مطلب واصل می‌شود که اصطلاح «ذات»، «ذاتی» و قید وصفی «بالذات» بازماندۀ تفکر اصالت ماهوی است که یک پارادایم ابطال شده است و شواهدی نیز بر تأیید این مسأله وجود دارد که به تفکیک مورد اشاره قرار می‌گیرد و در نهایت روشن خواهد شد که جعل و به‌کارگیری این اصطلاحات، به‌ویژه در دستگاه فلسفی اصالت وجودی؛ به‌طور خاص حکمت متعالیه، نیازمند بازنگری است و ضرورت دارد که اصلاح زبان‌شناسانه‌ای برای استفاده از این واژگان صورت گیرد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| اصطلاح یک؛ ذات؛ اصطلاح دو؛ ذاتی؛ اصطلاح سه؛ اصالت ماهیت؛ اصطلاح چهار؛ معقول ثانی؛ اصطلاح پنج؛ مواد ثلاث | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 938 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 362 |
||