جایگاه زیج حاکمی کبیر در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن در انتقال دادههای رصدی به سنت اخترشناسی مدرن | ||
| پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی | ||
| دوره 58، شماره 2، اسفند 1404، صفحه 296-320 اصل مقاله (1.22 M) | ||
| نوع مقاله: پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jhic.2026.408990.654628 | ||
| نویسنده | ||
| یونس کرامتی* | ||
| استادیار، پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| زیج حاکمی کبیر اثر ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن یونس (ف. ۳۹۹ق.)، اخترشناس نامدار مصری، از برجستهترین آثار اخترشناسی در تمدن اسلامی و از منابع بنیادین تاریخ رصدگری به شمار میآید. این مقاله با تمرکز بر محتوای رصدی و کارکرد تاریخی زیج حاکمی کبیر، جایگاه این اثر را در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن را در انتقال دادههای رصدی به سنت اخترشناسی مدرن بررسی میکند. تحلیل متن نشان میدهد که ابنیونس با ثبت دقیق و نظاممند رصدهای خود و گردآوری دادههای پراکندۀ اخترشناسان پیشین، مجموعهای فراهم آورده که برخی از این دادهها، یگانه مأخذ شناختهشده برای بازسازی سنتهای رصدی ازمیانرفته است. زیج حاکمی کبیر تنها منبع موجود برای رصدهای ایرانیِ جایگاه اوج خورشید در روزگار ساسانی و رصدهای احمد نهاوندی، ماهانی و خاندان اماجور است و از این رهگذر، نقشی بنیادین در بازشناسی تاریخ رصدگری و بهویژه رصدهای اصحاب ممتحن دارد. مقالۀ پیشِرو همچنین به رواج گستردۀ زیج حاکمی کبیر در سرزمینهای مختلف اسلامی، ازجمله مصر، شام، ایران و یمن، و تأثیر عمیق آن بر زیجهای بعدی، بهویژه زیج ایلخانی، میپردازد. سپس، مسیر انتقال دادههای رصدی این اثر به اروپا و چندوچون بهرهگیری اخترشناسان غربی از آنها از سدۀ 17 میلادی به بعد بررسی میشود؛ دادههایی که در شکلگیری پژوهشهای نوین نجومی، ازجمله بررسی شتاب سَدِگانی ماه و تغییرات سرعت چرخش زمین در درازمدت، نقشی مؤثر داشتهاند. بدینسان، زیج حاکمی کبیر نهتنها اثری شاخص در تاریخ اخترشناسی اسلامی، بلکه سندی تمدنی از پیوند میان رصدگری اسلامی و تکوین اخترشناسی مدرن به شمار میآید. | ||
| کلیدواژهها | ||
| زیج حاکمی کبیر؛ ابنیونس؛ تاریخ اخترشناسی اسلامی؛ رصدگری در اسلام؛ دادههای رصدی؛ شتاب سَدِگانی ماه؛ انتقال دانش نجومی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 503 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 347 |
||