دو نکته از تاریخ علم در ایران باستان به روایت متن پهلوی نامههای منوچهر | ||
| تاریخ علم | ||
| مقاله 3، دوره 24، شماره 1، شهریور 1405، صفحه 67-76 اصل مقاله (809.78 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jihs.2026.411651.371879 | ||
| نویسنده | ||
| عسکر بهرامی* | ||
| بنیاد دایرة المعارف اسلامی | ||
| چکیده | ||
| این مقاله با تمرکز بر نامههای منوچهر، متنی فقهی به زبان پهلوی (فارسی میانه) و از پیچیدهترین نمونههای نثر پهلوی و یگانه بازماندۀ مستقل از سنّت نامهنگاری در این زبان، به بررسی دو نکتۀ کمتر دیدهشده و مغفول در پژوهشهای تاریخ علم ایران باستان میپردازد. این متن در اصل در چارچوب منازعهای فقهی دربارۀ آیین تطهیر نوشته شده است؛ با این همه، نویسنده در استدلالهای خود از تمثیلها و اشاراتی بهره برده که حاوی دادههایی ارزشمند برای تاریخ پزشکی و نجوم هستند. نخست، در ضمن تمثیلی، اقدام فقهیِ مخاطَب نامه (یعنی زادسپرم) به پزشکی تشبیه میشود که به جای درمان درد دندان، کشیدن آن را توصیه میکند. این عبارت، در کنار کاربرد اصطلاح «تنپزشک»، که در دیگر متنهای پهلوی هم به کار رفته است، نشان میدهد که در آن روزگار، پزشکان، فراتر از دندان کشیدن، شیوههایی هم برای درمان آن داشتهاند؛ و این نکتهای است که گویا در جای دیگری اشاره نشده است. دوم، مقاله با تحلیل قطعاتی از همین متن، به کاربرد سه زیج موسوم به زیج شهریاران / شاه، هندو و بطلمیوس میپردازد و نشان میدهد که نویسنده از شیوهای در میان اخترشناسان سخن میگوید که بر اساس آن، در تعیین مواضع سیارات، برحسب مورد، یکی از این زیجها را بر دیگری ترجیح میدادند. این گزارش که از کهنترین اشارات صریح به این سه زیج در منابع موجود بهشمار میآید، حاکی از رواج رویکردی تلفیقی و نقادانه در سنت نجومی اواخر دورۀ ساسانی و سدههای نخستین اسلامی است. بدینسان، مقاله نشان میدهد که متنی اساساً فقهی میتواند حاوی دادههایی اصیل و راهگشا برای بازسازی جنبههایی از تاریخ پزشکی و نجوم در ایران باستان و اوایل دورۀ اسلامی باشد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| پزشکی؛ نجوم؛ زیج؛ نامههای منوچهر؛ ادبیات پهلوی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,683 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 120 |
||