پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,195 |
| تعداد مقالات | 77,224 |
| تعداد مشاهده مقاله | 157,141,573 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 118,365,256 |
دو نکته از تاریخ علم در ایران باستان به روایت متن پهلوی نامههای منوچهر | ||
| تاریخ علم | ||
| مقاله 3، دوره 24، شماره 1، شهریور 1405، صفحه 67-76 اصل مقاله (809.78 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jihs.2026.411651.371879 | ||
| نویسنده | ||
| عسکر بهرامی* | ||
| بنیاد دایرة المعارف اسلامی | ||
| چکیده | ||
| این مقاله با تمرکز بر نامههای منوچهر، متنی فقهی به زبان پهلوی (فارسی میانه) و از پیچیدهترین نمونههای نثر پهلوی و یگانه بازماندۀ مستقل از سنّت نامهنگاری در این زبان، به بررسی دو نکتۀ کمتر دیدهشده و مغفول در پژوهشهای تاریخ علم ایران باستان میپردازد. این متن در اصل در چارچوب منازعهای فقهی دربارۀ آیین تطهیر نوشته شده است؛ با این همه، نویسنده در استدلالهای خود از تمثیلها و اشاراتی بهره برده که حاوی دادههایی ارزشمند برای تاریخ پزشکی و نجوم هستند. نخست، در ضمن تمثیلی، اقدام فقهیِ مخاطَب نامه (یعنی زادسپرم) به پزشکی تشبیه میشود که به جای درمان درد دندان، کشیدن آن را توصیه میکند. این عبارت، در کنار کاربرد اصطلاح «تنپزشک»، که در دیگر متنهای پهلوی هم به کار رفته است، نشان میدهد که در آن روزگار، پزشکان، فراتر از دندان کشیدن، شیوههایی هم برای درمان آن داشتهاند؛ و این نکتهای است که گویا در جای دیگری اشاره نشده است. دوم، مقاله با تحلیل قطعاتی از همین متن، به کاربرد سه زیج موسوم به زیج شهریاران / شاه، هندو و بطلمیوس میپردازد و نشان میدهد که نویسنده از شیوهای در میان اخترشناسان سخن میگوید که بر اساس آن، در تعیین مواضع سیارات، برحسب مورد، یکی از این زیجها را بر دیگری ترجیح میدادند. این گزارش که از کهنترین اشارات صریح به این سه زیج در منابع موجود بهشمار میآید، حاکی از رواج رویکردی تلفیقی و نقادانه در سنت نجومی اواخر دورۀ ساسانی و سدههای نخستین اسلامی است. بدینسان، مقاله نشان میدهد که متنی اساساً فقهی میتواند حاوی دادههایی اصیل و راهگشا برای بازسازی جنبههایی از تاریخ پزشکی و نجوم در ایران باستان و اوایل دورۀ اسلامی باشد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| پزشکی؛ نجوم؛ زیج؛ نامههای منوچهر؛ ادبیات پهلوی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Two Notes on History of Sciences in Ancient Iran Extracted from A Middle Persian Text | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Askar Bahrami | ||
| Encyclopaedia Islamica Foundation (The Encyclopaedia of the World of Islam), Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| This article focuses on the Epistles of Manuščihr, a juridical text in Middle Persian (Pahlavi), one of the most complex specimens of Pahlavi prose and the only independently preserved example of epistolary literature in that language. It examines two lesser-known and largely overlooked points in the historiography of science in ancient Iran. The text was originally composed within the framework of a juridical dispute concerning ritual purification; nevertheless, the author employs analogies and incidental remarks in his argumentation that contain valuable evidence for the history of medicine and astronomy. First, in the course of an analogy, the juridical action of the addressee of the letter (namely Zādsparam) is compared to that of a physician who, instead of treating a toothache, recommends extracting the tooth. This passage, together with the use of the term tan-bizešk, “physician of the body,” which also appears in other Middle Persian texts, shows that at that time physicians were understood to possess methods for treating dental ailments beyond simple extraction. This point appears not to have been mentioned elsewhere. Second, through an analysis of relevant passages of the same text, the article discusses the use of three zijs, “astronomical tables,” known as Zīg ī Šahryārān / Zīj Šāh, “the Royal Tables” / “Tables of the King”, zīg ī Hindūg, “the Indian Tables”, and zīg ī Patlymūš, “the Tables of Ptolemy.” The author refers to a practice among astronomers according to which, in determining the positions of the planets, one of these zijs might be preferred over another depending on the case. This report, which counts among the earliest explicit references to these three sets of tables in the extant sources, indicates the circulation of a composite and critical approach within the astronomical tradition of the late Sasanian period and the early early Islamic centuries. The article thus demonstrates that a text essentially concerned with jurisprudence may preserve original and illuminating evidence for reconstructing aspects of medical and astronomical knowledge in ancient Iran and the early Islamic centuries. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Medicine, Astronomy, Zig, Epistles of Manuščihr, Middle Persian Literature | ||
| مراجع | ||
|
Abū Naṣr Qummī, Ḥasan b. ʿAlī. al-Madkhal ilā ʿilm aḥkām al-nuǧūm, ed. Jalil Akhawan Zanjani; Tehran: Mīrāṯ-i Maktūb wa ʿIlmī wa Farhangī, 1996 (in Persian).
Amuzgar, Žaleh. Foreword of Pezeškī be Rivāyat-i Kitāb-i Sēvum-i Dēnkard. Tehran: Markaz-i Dāʾirat al-Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī, 2011. (in Persian)
Bahrami, ʿAskar. Vīrāst-i intiḳādī-yi Nāmahā-yi Manūčihr. Tehran: Barsam, 2025. (in Persian)
Bailey, H. W., Zoroastrian Problems in the Ninth-Century Books, Oxford: Oxford University Press, 1971.
Bayhaqī, Abū al-Ḥasan ʿAlī b. Zayd. Ǧawāmiʿ aḥkām al-nuǧūm, ed. Riżā Fahīmī. Tehran: Suḫan, 2021. (in Persian)
Benveniste, É., “La doctrine médicale des Indo-Européens”, Revue d’histoire des religions, vol. 130, 1945, 5-12.
Cantera, A., “Medical Fees and Compositional Principles in the Avestan Vīdēvdād”, Nāme-ye Irān-e Bāstān, vol. 4 (1), 2004, 53-69.
Casartelli, L. C., “Un traité pehlevi sur la médecine”, Le Muséon, vol. 5, 1886, 296-316, 531-558.
Filliozat, J., La doctrine classique de la médecine indienne: ses origines et ses parallèles grecs, Paris, 1949.
Götze, A., “Persische Weisheit in griechischem Gewande. Ein Beitrag zur Geschichte der Mikrokosmos-Idee”, Zeitschrift fur Indologie und Iranistik, vol. 2, 1923, 60-98, 167-177.
Ibn al-ʿIbrī (Abū al-Faraǧ Ġrīġūriyūs). Mukhtaṣar al-duwal, ed. Anṭūn Ṣāliḥānī. Bayrūt: al-Maṭbaʿa al-Kāṯūlīkīya li-l-Ābāʾ al-Yasūʿiyyīn, 1890. (in Arabic)
Karamati, Y. (2024). An Observational History of Persia and the Islamic World until the “Mumtaḥan (Examined) Observations” (213 AH / 828 AD),” Journal for the History of Science, 21 (2), 169-186. DOI: http//doi.org/ 10.22059/jihs.2024.356657.371782 Kanga, M. F., “A Critical Study of Chapter II, Epistle of Manuščihr”, All India Oriental Conference, vol. 21(II.2), 1964, 1-11.
Kennedy, E. S., “A Survey of Islamic Astronomical Tables”, Transaction of the American Philosophical Society, New Series, vol. 46 (2), 1956, 123-177.
Kennedy, E. S., “The Sasanian Astronomical Handbook Zīj-i Shāh and the Astrological Doctrine of “Transit” (Mamarr)”, Journal of the American Oriental Society, vol. 78 (4) 4, 1958, 246-262.
al-Masʿūdī, Abū al-Ḥasan ʿAlī b. al-Ḥusayn. al-Tanbīh wa-l-išrāf. Lugduni Batavorum: Brill, 1894.
Nallino, Carlo Alfonso. ʿIlm al-falak: Tārīḫuhu ʿinda l-ʿArab fī l-qurūn al-wusṭā. Rūmā, 1911.
Panaino, A., Tessere il cielo. Considerazioni sulle Tavole astronomiche, gli Oroscopi e la Dottrina dei Legamenti tra Induismo, Zoroastrismo e Mandeismo, Roma, 1998.
al-Qifṭī, ʿAlī b. Yūsuf b. Ibrāhīm. Taʾrīḫ al-ḥukamāʾ (Ikhtiṣār al-Zawzanī), ed. Julius Lippert. Lībzīg, 1903. (in Arabic)
Rezazadeh Malek, Rahim, “Abwāb-i muntakhab az zīj-i mufrad,” Āyīna-yi Mīrāth [Mirror of Heritage], New Series, vol. 4, suppl. no. 11, 2006.
Saburi, Narjis-Banu. Pezeskī be Rivāyat-i Kitāb-i Sēvum-i Dēnkard: Matn-i Fārsī-yi Miyāna, āvānivišt, tarjuma, tawżīḥāt wa wāža-nāma. Tehran: Markaz-i Dāʾirat al-Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī, 2011. (in Persian)
Ṣāʿid al-Andalusī, Abū al-Qāsim b. Aḥmad b. Ṣāʿid. Ṭabaqāt al-umam (tr. as Science in the Medieval World: “Book of the Categories of Nations”). Ed. Ghulamriza Jamshidnežad Awwal. Tehran: Mīrāṯ-i Maktūb, 1997. (in Arabic)
Sohn, P., Die Medizin des Zādsparam: Anatomie, Physiologie und Psychologie in den Wizīdagīhā ī Zādsparam, einer zoroastrisch-mittelpersischen Anthologie aus dem frühislamischen Iran des neunten Jahrhunderts, Wiesbaden: Harrassowitz, 1996.
Taqizadeh, Hasan. Gāh-šumārī dar Īrān-i qadīm. Tehran, 1936. (in Persian)
West, E. W., Pahlavi Texts, Part II. The Dâdistān-î Dînîk and the Epistles of Mânûskîhar, Oxford, 1882.
آموزگار، ژاله، پیشگفتار پزشکی به روایت کتاب سوم دینکرت، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1390 ش.
ابن عبری، ابوالفرج گریگوریوس، تاریخ مختصر الدول، به کوشش انطون صالحانی، بیروت: المطبعة الکاثولیکیة للآباء الیسوعیین، 1890 م.
ابونصر قمی، حسن بن علی، المدخل الی علم احکام النجوم، به کوشش جلیل اخوان زنجانی، ترجمۀ مترجمی ناشناس، تهران: میراث مکتوب و علمی و فرهنگی، 1375 ش.
بهرامی، عسکر، نامههای منوچهر: متن به فارسی میانه (پهلوی)، آوانوشت متن پهلوی، برگردان فارسی، و یادداشتها، تهران: برسم، 1403 ش.
بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، جوامع احکام النجوم، به کوشش رضا فهیمی، تهران: سخن، 1401ش.
تقیزاده، سید حسن، گاهشماری در ایران قدیم، تهران، 1316 ش.
رضازاده ملک، رحیم، «ابواب منتخب از زیج مفرد»، آینۀ میراث، دورۀ جدید، س 4، ضمیمۀ شمارۀ 11، 1385 ش.
صاعد اندلسی، ابوالقاسم بن احمد بن صاعد، التعریف بطبقات الامم، به کوشش غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران: میراث مکتوب، 1376 ش.
صبوری، نرجسبانو، پزشکی به روایت کتاب سوم دینکرت: متن فارسی میانه، آوانوشت، ترجمه، توضیحات و واژهنامه، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1390 ش.
قفطی، علی بن یوسف بن ابراهیم، تاریخ الحکماء (اختصار زوزنی)، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، 1903 م.
کرامتی، یونس، «تاریخ رصدگری در ایران و جهان اسلام تا رصدهای ممتحن (213 قمری / 828 میلادی)»، تاریخ علم، ج 21 شم 2، 1402 ش ب، ص 169-186. DOI: https://doi.org/10.22059/jihs.2024.356657.371782
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین بن علی، التنبیه و الاشراف، لایدن: بریل، 1894 م.
نالّینو، کارلو آلفونسو، علم الفلک: تاریخه عند العرب فی القرون الوسطی، رم، 1911 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 99 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 25 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب