پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,121 |
| تعداد مقالات | 76,557 |
| تعداد مشاهده مقاله | 153,192,059 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 115,395,546 |
تأویل ادبی آیات کلامی در منظومۀ فکری شریف مرتضی گونهشناسی چالشهای کلامی و معرفی ابزارهای ادبی در الأمالی | ||
| پژوهش های قرآن و حدیث | ||
| دوره 58، شماره 2، اسفند 1404، صفحه 439-470 اصل مقاله (914.48 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jqst.2026.410413.670597 | ||
| نویسندگان | ||
| مهدیار شیرازی فراشاه1؛ محمدسعید بیلکار* 2 | ||
| 1دانشجوی دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران و دانشجوی دکتری تبادلی، دانشکدۀ دین، فرهنگ و جامعه، دانشگاه خرونینگن، هلند. | ||
| 2استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| این پژوهش به منظور بازشناسی مبنای فکری و رویکرد جریان عقلگرای بوم بغداد قرن چهارم به یکی از معدود آثار شیعی-معتزلی یعنی غرر الفوائد ودرر القلائد اثر شریف مرتضی پرداخته که با رویکرد رفع شبهات به طرح آیات کلامی و تأویل آنها همت گماشته و سعی در ایجاد ائتلاف میان آیات و روایات با مبانی عقلی شیعی-معتزلی نمودهاست. پژوهش حاضر ضمن بررسی آیات چالش برانگیز کلامی در امالی با روش توصیفی-تحلیلی به معرفی و دستهبندی چالشهای کلامی موجود در این آیات و نیز عملکرد تأویلی مرتضی میپردازد. یافتههای پژوهش حاکی از آن است که آیات کلامی مطروحه، در ذیل چهار دستۀ جبر با 41.1 درصد، صفات خبریه با 26.4 درصد، افعال قبیح با 20.5 درصد و عصمت با 11.7 درصد قرار میگیرد. شریف مرتضی به طرح 93 وجه تفسیری برای پاسخ به شبهۀ 31 آیۀ کلامی در امالی پرداخته و از 17 ابزار ادبی در تأویلات کلامی خویش بهره گرفتهاست؛ مهمترین این ابزارها عبارتاند از: «ارائۀ معنای مجازی»، «تخصیص مدلول واژه»، «تغییر متعلَق فعل»، «توجیه عقلی» و «اشتراک لفظ». در میان انواع چالشهای کلامی، مهمترین ابزار مورد استفاده «ارائۀ معنای مجازی» است که در 25.5 درصد از وجوه بیانشده در ذیل چالش «جبر»، 42.8 درصد از وجوه چالش «صفات خبریه»، 37.9 درصد از وجوه چالش «افعال قبیح» و 27.7 درصد از وجوه چالش «عصمت» بهکاررفتهاست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شریف مرتضی؛ امالی مرتضی؛ تأویل؛ توجیه کلامی؛ ابزارهای ادبی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Literary Interpretation of Theological Verses in the Thought of al-Sharīf al-Murtaḍā A Typology of Theological Challenges and an Introduction to Literary Devices in al-Amālī | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mahdyar Shirazi Farashah1؛ Mohammad Saeid Bilkar2 | ||
| 1PhD Student, PhD Student, Department of Qur’an and Hadith Studies, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran & PhD exchange candidate, Faculty of Religion, Culture and Society, Rijksuniversiteit Groningen, Netherlands | ||
| 2Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| This study seeks to identify the intellectual foundations and methodological orientation of the rationalist current of fourth-century Baghdad through an analysis of one of the few Shiʿi–Muʿtazilite works, namely Ghurar al-Fawāʾid wa Durar al-Qalāʾid by al-Sharīf al-Murtaḍā. In this work, adopting an approach aimed at resolving misconceptions, the author engages with theological verses and their interpretation (taʾwīl), striving to harmonize Qurʾānic verses and transmitted reports (riwāyāt) with Shiʿi–Muʿtazilite rational principles. Using a descriptive–analytical method, the present research examines the theologically challenging verses addressed in al-Amālī, offering a systematic classification of the theological challenges they present, as well as an analysis of al-Murtaḍā’s interpretive strategies. The findings indicate that these theological verses fall into four main categories: determinism (jabr) at 41.1%, anthropomorphic attributes (ṣifāt khabariyyah) at 26.4%, morally problematic divine acts (afʿāl qabīḥah) at 20.5%, and infallibility (ʿiṣmah) at 11.7%. Al-Sharīf al-Murtaḍā presents 93 interpretive responses to address the misconceptions raised by 31 theological verses in al-Amālī, employing 17 distinct literary devices in his theological interpretations. The most prominent of these include: “figurative interpretation”, “restriction of lexical signification”, “modification of the verb’s referent”, “rational justification”, and “lexical polysemy”. Among the various categories of theological challenges, the most frequently employed interpretive device is “figurative interpretation”, which appears in 25.5% of the responses related to the challenge of determinism, 42.8% in anthropomorphic attributes, 37.9% in morally problematic acts, and 27.7% in infallibility. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| al-Sharīf al-Murtaḍā, Amālī al-Murtaḍā, interpretation, theological justification, literary devices | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
ابنتیمیة، احمد بن عبد الحلیم (1426). بیان تلبیس الجهمیة فی تأسیس بدعهم الکلامیة. المدینة: مجمع الملک فهد.
ــــــــــ (1425). مجموع الفتاوی. المدینة: مجمع الملک فهد.
ــــــــــ (1406). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة. الریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود.
ابنحزم، علی بن احمد (بیتا). الفصل فی الملل والأهواء والنحل. القاهرة: مکتبة الخانجی.
اشعری، علی بن اسماعیل (1432). الإبانة عن أصول الدیانة. الریاض: دارالفضیلة.
ــــــــــ (1980). مقالات الإسلامیین واختلاف المصلین، فیسبادن:دار فرانز شتایز.
امین، احمد (بیتا). ضحی الإسلام. القاهرة: مکتبة النهضة المصریة.
امین، محسن (1983). أعیان الشیعة. بیروت: دارالتعارف.
بدری، علی و مؤدب، سید رضا (1403). تحلیل تفسیری معنای مجازی «ید» در آیه «یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدیهِم» و نقد دیدگاه زمخشری. مجله پژوهشهای قرآن و حدیث، 56 (1)، 111-131.
پاکتچی، احمد (1377). اسماء و صفات (صفات الهی در علم کلام). در دائرة المعارف بزرگ اسلامی. تهران: انتشارات مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج8: 624-628.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1414). معجم الأدباء. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
ذهبی، شمسالدین (1413). تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام. بیروت: دارالکتب العربی.
ــــــــــ (1424). بیروت: دارالغرب الإسلامی.
ــــــــــ (1963). میزان الإعتدال. بیروت: دارالمعرفة.
ــــــــــ (1405). سیر أعلام النبلاء. بیروت: مؤسسة الرسالة.
روحانی، سید مهدی (1979). بحوث مع أهل السنة والسلفیة. بیمک: المکتبة الإسلامیة.
سبحانی، جعفر (1425). عصمة الأنبیاء فی القرآن الکریم. بیروت: دارالولاء.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (بیتا). الملل والنحل. بیروت: مؤسسة الحلبی.
عقیلی، محمد بن عمرو (1404). الضعفاء الکبیر. بیروت: دارالمکتبة العلمیة.
ماتریدی، محمد بن محمد. التوحید. الإسکندریة: دارالجامعات المصریة.
مرتضی، علی بن الحسین (1954). أمالی المرتضى (غرر الفوائد ودرر القلائد). بیروت:دار إحیاء الکتب العربی.
ــــــــــ (1431)، الذخیرة فی علم الکلام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ــــــــــ (1381). الملخص فی أصول الدین. تهران: نشر دانشگاهی.
ــــــــــ (1985). رسائل الشریف المرتضی. قم: دارالقرآن الکریم.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1403). أوائل المقالات فی المذاهب والمختارات. بیروت: دارالکتاب الإسلامی.
نویهض، عادل (1409). معجم المفسرین «من صدر الإسلام وحتى العصر الحاضر». بیروت: مؤسسة نویهض الثقافیة.
هوشنگی، حسین (بیتا). تأویل (زمینههای کلامی و فلسفی تأویل). در دائرة المعارف بزرگ اسلامی. تهران: انتشارات مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. ج14: 380-387.
Abdulsater, Hussein (2017). Shiʿi Doctrines, Muʿtazili Theology: al-Sharīf al-Murtaḍā and the Imami Discourse. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Cook, Michael (2010). Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought. Cambridge: Cambridge University Press.
Wolfson, Harry Austryn (1976). The Philosophy Of The Kalam. Cambridge: Harvard University Press.
----- (1959) , Philosophical Implications of the problem of Divine attributes in the Kalam. Journal of the American Oriental society. 79 (3) , 73-80. https://www.jstor.org/stable/595847.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 99 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 41 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب