علی آبادی, شیما, روشن, محمد, کرمی قهی, محمدتقی, استادعلی دهقی, رضوان. (1405). گفتمانهای فرآیند قانونگذاری در حوزه حقوق خانواده (یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی). , 16(2), 73-100. doi: 10.22059/ijsp.2026.404488.671351
شیما علی آبادی; محمد روشن; محمدتقی کرمی قهی; رضوان استادعلی دهقی. "گفتمانهای فرآیند قانونگذاری در حوزه حقوق خانواده (یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی)". , 16, 2, 1405, 73-100. doi: 10.22059/ijsp.2026.404488.671351
علی آبادی, شیما, روشن, محمد, کرمی قهی, محمدتقی, استادعلی دهقی, رضوان. (1405). 'گفتمانهای فرآیند قانونگذاری در حوزه حقوق خانواده (یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی)', , 16(2), pp. 73-100. doi: 10.22059/ijsp.2026.404488.671351
علی آبادی, شیما, روشن, محمد, کرمی قهی, محمدتقی, استادعلی دهقی, رضوان. گفتمانهای فرآیند قانونگذاری در حوزه حقوق خانواده (یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی). , 1405; 16(2): 73-100. doi: 10.22059/ijsp.2026.404488.671351
گفتمانهای فرآیند قانونگذاری در حوزه حقوق خانواده (یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی)
1دانشجوی دکتری، پژوهشکده خانواده، دانشگاه شهید بهشتی
2دانشیار، پژوهشکده خانواده، دانشگاه شهید بهشتی
3استاد، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی
4استادیار، پژوهشکده خانواده، دانشگاه شهید بهشتی
چکیده
این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان لاکلا و موفه به بررسی فرآیند قانونگذاری در حوزه حقوق خانواده در یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی میپردازد. یافتهها نشان میدهد که با یکدستشدن مجلس و دولت در ذیل گفتمان اصولگرایی، شکافهای پنهان درون این جریان سیاسی آشکار و به بروز دو خردهگفتمان «سنتی اصولگرایی» و «تحولخواه اصولگرایی» در عرصه قانونگذاری خانواده منجر شد. گفتمان سنتی با نشانه مرکزی «تحکیم نهاد خانواده» و مفصلبندی آن با نشانههایی از جمله اسلام، روابط سنتی درونخانوادگی، اخباریگری، عدم توجه به حقوق زن، نفوذ و... از ابزارهای سختافزاری برای طرد رقیب بهره برد و در تصویب ماده ۵۶ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت و توقف لایحه حفظ کرامت و تأمین امنیت زنان در برابر خشونت نقش محوری داشت. در مقابل، گفتمان تحولخواه با نشانه مرکزی «موازنه میان استیفای حقوق زن و استحکام نهاد خانواده» و نشانههایی چون فقه پویا، کرامت زن در خانواده، نقش مادری، رهبر انقلاب، فرهنگ، اجماع کارشناسی و... از راهبردهای نرم برای حاشیهرانی گفتمان رقیب و تعدیل یا توقف برخی طرحها استفاده کرد و توانست کلیات لایحه حفظ کرامت و تأمین امنیت زنان در برابر خشونت را به تصویب برساند.
Dominant Discourses on The Legislative Process in The Field of Family LaW (2020- 2024)
نویسندگان [English]
Shima Aliabadi1؛ Mohammad Roshan2؛ Mohammad Taghi Karami Ghahi3؛ Rezvan Ostad Ali Dehaghi4
1PhD student, Family Research Institute, Shahid Beheshti University
2Family Research Institute, Shahid Beheshti University
3Faculty of Social Sciences /Allameh Tabatabai University
4Family Research Institute, Shahid Beheshti University
چکیده [English]
This study, adopting Laclau and Mouffe’s discourse analysis approach, examines the legislative process in the field of family law during the 11th term of the Islamic Consultative Assembly (Parliament of Iran). The findings reveal that the political alignment of the parliament and the government under the conservative discourse exposed latent internal divisions within this political current, leading to the emergence of two sub-discourses in family law legislation: “traditional conservatism” and “reform-oriented conservatism.” The traditional conservative discourse, with the nodal point of “strengthening the family institution” and its articulation with moments such as Islam, traditional intra-family relations, disregard for women’s rights and…, employed hard-power tools to exclude its rival. It played a pivotal role in the ratification of Article 56 of the Family Protection and Youth Population Law and the suspension of the Bill on the Protection of Dignity and Security of Women Against Violence. In contrast, the reform-oriented conservative discourse, centered on “balancing the fulfillment of women’s rights and the consolidation of the family institution” and articulated with moments such as dynamic jurisprudence, women’s dignity within the family, motherhood, culture, expert consensus, and… used soft strategies to marginalize its rival discourse and to modify or halt certain bills.
کلیدواژهها [English]
Discourse analysis, family law, legislative process, family law discourse, dominant discourse, Islamic Consultative Assembly
مراجع
انصارین، نوریه و دیگران (1396)، تحلیل جامعهشناختی گفتمانهای خانواده در مذاکرههای مجالس قانونگذاری ایران (از 1320 تا 1357)، مطالعات اجتماعی ایران، دوره یازدهم، شماره 1: 5- 35. https://www.jss-isa.ir/article_31604.html
انصارین، نوریه و دیگران (1397)، تحلیل گفتمان جامعهشناختی مذاکرههای مجلس هشتم شورای اسلامی در خصوص قانون حمایت از خانواده، مطالعات جامعهشناسی، سال دهم، شماره 39، 125- 144. https://sanad.iau.ir/Journal/jss/Article/957895
برگر، پیتر و لوکمان، توماس (1387). ساخت اجتماعی واقعیت (رسالهای در جامعهشناسی شناخت)، ترجمه فریبزر مجیدی، تهران: علمی و فرهنگی.
تاجیک، محمدرضا و روزخوش، محمد (1387)، بررسی نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران از منظر تحلیل گفتمان، مسائل اجتماعی ایران، سال شانزدهم، شماره 61، ص 83- 128.
توکلیخالدی، اعظم (1401)، تحلیل گفتمانهای تأثیرگذار بر فرآیند قانونگذاری در قلمرو حقوق زنان و خانواده (1358- 1398)، دانشگاه تربیت مدرس، رساله دکتری.
سلطانی، علیاصغر (1400)، قدرت، گفتمان و زبان (سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران)، تهران: نشر نی.
سلیمی، ناهید (1399)، تحلیل فرآیند توسعه خطمشیگذاری عدالت جنسیتی در ایران، دانشگاه تربیت مدرس، رساله دکتری.
طرح اصلاح موادی از قانون حمایت خانواده مصوب 1/12/1391 (1402)، بازیابیشده از سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
طرح اصلاح موادی از قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی و مهریه (1401)، بازیابیشده از سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
طرح تأسیس سازمان ملی اقامت (1401)، بازیابیشده از سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
علیپور، پروین، زاهدی، محمدجواد و دیگران (1396)، تحلیل گفتمان عدالت جنسیتی در برنامه پنجساله ششم توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جمهوری اسلامی ایران، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره ششم، شماره 2، ص 203- 229. 10.22059/2017.233842.527
قاسمپور، فاطمه (1401)، جزئیات لایحه حفظ امنیت زنان در برابر سوءرفتار، بازیابیشده از: https://www.isna.ir/news/1401111209913
قاسمپور، فاطمه (1402 الف)، پیشگیری از آسیب زنان با تصویب یک لایحه، بازیابیشده از: https://irannewspaper.ir/8163/13/14105
قاسمپور، فاطمه (1402 ب)، نشست «واکاوی لایحه پیشگیری از آسیبدیدگی زنان و ارتقای امنیت آنان در برابر سوءرفتار»، بازیابیشده از: https://www.ettelaat.com/archives/686400#tab=0
قاسمپور، فاطمه (1402 ج)، با فقه پویا میتوان مسأله حضانت را حل کرد، بازیابیشده از: https://farhikhtegandaily.com/page/244890/
قاسمپور، فاطمه (1402 د)، در مصوبه مجلس سعی شد «رویکرد ترمیمی» جایگزین «رویکرد کیفری» شود، بازیابیشده از: https://farhikhtegandaily.com/news/79190
قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت (1400)، بازیابیشده از سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
کرمیقهی، محمدتقی (1391)، تحلیل گفتمان سه برنامه توسعه با رویکردی به مسائل زنان و خانواده، برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره 13، ص 41- 74. https://doi.org/22054/qjsd.2013.827
کسرایی، محمدسالار و پوزششیرازی، علی (1390)، تحلیل گفتمان جنبش دانشجویی پس از پیروزی انقلاب اسلامی با استفاده از نظریه گفتمان لاکلا و موفه (1358- 1376)، سیاست، شماره 19، ص 227- 246.
کلانتری، عبدی و آشوری، داریوش (1392)، سرگشته میان جهان های شرقی و غربی. در: بی بی سی فارسی. 20 آبان 1392.
لاکلاو، ارنستو و موفه، شانتال (1402)، هژمونی و استراتژی سوسیالیستی (به سوی سیاست دموکراتیک رادیکال)، ترجمه محمد رضایی، تهران: ثالث.
لایحه حفظ کرامت و حمایت از زنان در برابر خشونت (1399)، بازیابیشده از سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
مشروح مذاکرات دوره یازدهم مجلس شورای اسلامی، دوره یازدهم، 7 خرداد 1399 لغایت 1 خرداد 1403، بازیابیشده از سایت روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
مک دانل، دایان (1380)، مقدمهای بر نظریه گفتمان، ترجمه: حسینعلی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان.
نظری، علی اشرف (1387)، غرب، هویت و اسلام سیاسی: تصورات و پنداشتهای غرب از اسلام، فصلنامه سیاست، دوره 38 ، شماره 1.
یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز (1389)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نی.
Almasi Moghaddam, K. (2024). Critical discourse analysis: A review of the views of Ernesto Laclau, Chantal Mouffe and Norman Fairclough. International Journal of Advanced Research in Humanities and Law, 1(2), 86–90. https://doi.org/10.63053/ijrel.16
Collins, Patricia Hill (1989). The Social Construction of Invisibility: Black Women’s Poverty in Social Problems Discourse. pp. 77-93 in Perspectives on Social Problems, Volume I, ed. Gale Miller and Jim Holstein. Greenwich, CT: JAI Press.
Edelman, M. (1988). Constructing the Political Spectacle. Chicago, IL: University of Chicago Press.
Laclau, Ernesto (2005). On Populist Reason, UK: Verso Press.
Pohle, Julia (2013). Opening the black box of communication policy-making: Analysing policy change through the lenses of networks and discourse, SMIT – Studies on Media, Information and Telecommunication, 1- 28. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2827659
Pretto, G. C. (2025). Developments on Laclau and Mouffe’s Discourse Theory: populism, anti-populism and new research agendas. Plural, 32(2), 167-185. https://doi.org/10.11606/issn.2176-8099.pcso.2025.241287
Ramsey, Sarah M. (2025), Laclau and Mouffe's Discourse Theory: Professionalism as an Empty Signifier for Nursing, Nurs Philos, 1- 10, https://doi.org/10.1111/nup.70034
Schiffrin, D. (1994). Approaches to Discourse. Oxford and Cambridge: Blackwell.
Van Hulst, M., Metze, T., Dewulf, A., de Vries, J., van Bommel, S., & van Ostaijen, M. (2025). Discourse, framing and narrative: three ways of doing critical, interpretive policy analysis. Critical Policy Studies, 19(1), 74–96. https://doi.org/10.1080/19460171.2024.2326936
