پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,195 |
| تعداد مقالات | 77,225 |
| تعداد مشاهده مقاله | 157,155,462 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 118,372,864 |
دستورالعملهای کهن استفاده از رنگینههای قرمز در متون تاریخی ایران | ||
| تاریخ علم | ||
| مقاله 5، دوره 24، شماره 1، شهریور 1405، صفحه 115-140 اصل مقاله (1.25 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jihs.2026.409163.371868 | ||
| نویسندگان | ||
| پرویز هلاکوئی* 1؛ جنان پرهیزکار2 | ||
| 1گروه مرمت اشیاء فرهنگی-تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران | ||
| 2آزمایشگاه مرکزی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران | ||
| چکیده | ||
| مداقه در دستورالعملهای بیش از بیست متن کهن از قرن پنجم تا قرن دوزادهم هجری نشان میدهد مواد حاوی رنگزاهای قرمز شامل گل بستانافروز (گل تاج خروس)، بَقَّم، خون سیاوشان، روناس، شاهتوت، شقایق نعمانی، حشرات حاوی رنگینه قرمز (قرمزدانه، لاک و قرمز)، گل انار (گلنار) و گلرنگ توسط مواد مختلف قلیایی و اسیدی مانند شخار، سرکه، آهک و زاج با روشهای گوناگون استخراج میشده است. این مقاله نشان میدهد استفاده از رنگینههای قرمز در دستورالعملهای کهن عمدتا برای رنگآمیزی کاغذ و برای ساخت مرکبهای رنگی توصیه شده است. بهجز این موارد، استفادههای محدود دیگری شامل رنگ کردن سنگ، چرم، شیشه و بلور و همینطور ساخت رنگ برای نقاشی و استفاده از رنگینههای قرمز برای رنگرزی نیز برای این رنگزاها از طریق مطالعه متون کهن قابل احصا است. نکته قابل توجه آن که در بین دستورالعملهای فارسی کهن مورد بررسی، هیچ روشی برای ساخت لِیْک (lake) قرمز از رنگینهها یافت نشد. در این مقاله همچنین واژهشناسی رنگینههای قرمز در متون کهن و پیچیدگی درک واژگان در درک مقصود دستورالعملها مورد بحث قرار گرفته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| رنگینه قرمز؛ دستورالعملهای کهن؛ رنگرزی؛ لِیْک؛ نسخ فارسی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Recipes for the preparation and use of red dyes in old Persian treatises | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Parviz Holakooei1؛ Janan Parhizkar2 | ||
| 1Department of Objects Conservation and Archaeometry, Art University of Isfahan, Isfahan. Iran | ||
| 2Central Laboratory, Art University of Isfahan, Isfahan. Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| An examination of the recipes in over twenty old treatises from the fifth to the twelfth centuries AH (the 11th to the 18th century AD) shows red dyes including amaranth, sappanwood, dragon’s blood, madder, black mulberry, anemone, scale insects (kermes, lac and Armenian cochineal), pomegranate flower, and safflower were extracted using various alkaline and acidic substances such as vinegar, lime, and alum, through different methods. This article demonstrates that the use of red dyes in old recipes was primarily recommended for dyeing paper and for making coloured inks. Apart from these uses, other limited applications including dyeing stone, leather, glass and crystal, as well as making paint for painting, and the use of red dyes in textile dyeing can also be inferred from these historical texts. Notably, among the old Persian instructions examined, no method was found for making lake pigments from dyes. This article also discusses the terminology of red dyes in old treatises and the difficulties of understanding the dyes nomenclature in old Persian recipes. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Red dye, Old recipes, Dyeing, Lake, Old Persian treatises | ||
| مراجع | ||
|
ابن بیطار، عبد الله بن احمد (۱۴۱۲ ﻫ.ق) الجامع لمفردات الأدویة و الأغذیة. ۴ ج. بیروت: دارالکتب العلمیة
ابوالفداء، اسماعیل بن علی (قرن 8 ﻫ.ق.) تقویم البلدان. ۱ ج.، ترجمه عبدالعلی بن محمد بیرجندی (۱۳۹۲) کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران
اذکائی، پرویز (1348) «رساله خط، در بیان کاغذ و رنگهای الوان»، هنر و مردم، 85، 51-57
آل داود، سید علی (1389) «رنگ آمیزی کاغذ و مرکبسازی (برگرفته از کتاب جواهر الصنایع؛ احتمالا سده 11 ق)»، نامه بهارستان، 16، 27-36
برهان، محمدحسین بن خلف (1062 ﻫ.ق.) برهان قاطع. ۵ ج.، تصحیح محمد معین (1۳۴۲) کتابفروشی ابن سینا، تهران
بلخی، شمسخطاط (قرن 7 ﻫ.ق.) کنز الزواهر فی معرفه الجواهر، تصحیح سروناز پریشانزاده (1395)، مجمع ذخائر اسلامی، تهران
بیرونی، ابوریحان (قرن 5 ﻫ.ق.) صیدنه فی الطب، ترجمه باقر مظفرزاده (1383)، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی
بیرونی، ابوریحان (قرن 5 ﻫ.ق.) صیدنه فی الطب، تصحیح عباس زریاب (1370)، تهران، مرکز نشر دانشگاهی
پورتر، ایو (1389) آداب و فنون نقاشی و کتابآرائی، ترجمه زینب رجبی، موسسه تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری، تهران
پورتر، ایو (1989) «ترجمه فارسی رساله عمده الکتاب ابن بادیس صنهاجی (198-454 ق) (کتابت: 1025 ق)»، ترجمه ع. روحبخشان (1379)، نامه بهارستان، 2، 19-30
تفلیسی، حبیش (قرن 6 ﻫ.ق) بیان الصناعات، تصحیح و مقدمه ایرج افشار (1336)، فرهنگ ایران زمین، جلد پنجم، تهران، صص 298-457
جوهری نیشابوری، محمدبن ابی برکات (592 ﻫ.ق) جواهرنامه نظامی، به کوشش ایرج افشار و همکاری محمد رسول دریاگشت (1383)، میراث مکتوب، چاپ اول، تهران.
حاسب طبری، محمدبنایوب (قرن 5 ﻫ.ق.) تحفه الغرائب، تصحیح جلال متینی (1391) کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران
حسینی، علی (قرن 13 ﻫ.ق.) کشف الصنایع، تصحیح نجیب مایل هروی (1396)، کتابآرایی در تمدن اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، صص 675-695
حسینی، علی (قرن 13 ﻫ.ق.) کشف الصنایع، نسخه خطی نگهداریشده در کتابخانه دانشگاه تهران به شماره M 2261
حکیم مومن، محمد مومن بن محمد زمان (1080 ﻫ.ق) تحفة المؤمنین مشهور به تحفه حکیم مومن، قم: نور وحی (1390)
حیدری، مرحمتعلی (نامعلوم) الوان الصور (رسالهای در فن مصوری و نسخهپردازی)، تصحیح محمدحسین سلیمانی (1395)، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران
دانشپژوه، محمدتقی (1356) «رنگسازی در کاغذ و رنگزدایی از آن»، هنر و مردم، 181، 16-35
زاوش، محمد (1375) کانیشناسی در ایران قدیم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ دوم، تهران.
ژوبر، پیر آمده امیلین پروب (۱۳۴۷) مسافرت در ارمنستان و ایران، ج 1، ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، بنیاد فرهنگ ایران، تهران
سلحشور، فاطمه، رادمنش، عطامحمد، حمزوی، یاسر، خراسانی، محبوبه (۱۳۹۷) «بررسی و شناخت رنگزاهای هنری ایران دورۀ اسلامی در کتابت و نگارگری (بر اساس شعر شاعران سبک خراسانی)»، هنرهای صناعی اسلامی، ۳ (۱)، 141-155
سلطانی، ابوالقاسم (۱۳۸۳) دائرةالمعارف طب سنتی (گیاهان دارویی). ج 4، ارجمند، تهران
سید یوسف حسین (قرن 12 ﻫ.ق.) رساله صحافی، تصحیح نجیب مایل هروی (1396) کتابآرایی در تمدن اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، صص 559-608
سیمی نیشابوری (قرن 8 ﻫ.ق.) رساله جوهریه، به تصحیح حمیدرضا قلیچخانی (1373)، رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته، روزنه، تهران، صص 271-292
شاردن، ژان (۱۳۷۲) سفرنامه شاردن، ج ۵، ترجمه اقبال یغمایی، توس، تهران
شیبانی، حسنعلی (1349) کتاب الاسرار، محمد زکریای رازی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران
صادقی بیک افشار (قرن 11 ﻫ.ق.) قانون الصور، تصحیح نجیب مایل هروی (1396) کتابآرایی در تمدن اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، صص 415-430
صادقی بیک افشار (قرن 11 ﻫ.ق.) «قانون الصور»، تصحیح محمدتقی دانشپژوه 1349، هنر و مردم، 90، 11-20
صنهاجی، معز بن بادیس (454 ﻫ.ق) عمده الکتاب و عده ذوی الباب، تصحیح عبدالستار الحلوجی و علی عبدالمحسن زکی (1409 ﻫ.ق)، آلاستانه الرضویه المقدسه، مشهد
صیرفی (950 ﻫ.ق.) «گلزار صفا: صیرفی»، تصحیح محمدتقی دانشپژوه (1349)، هنر و مردم، 93، 30-42
صیرفی (950 ﻫ.ق.) گلزار صفا، تصحیح نجیب مایل هروی (1396) کتابآرایی در تمدن اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، صص 287-312
طوسی، محمد بن محمد بن حسن (653 ﻫ.ق.) تنسوخنامه ایلخانی، بهکوشش محمدتقی مدرس رضوی (1348)، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران زمین، تهران
عقیلی رستمداری، حسین (قرن 10 ﻫ.ق.) خط و مرکب؛ مستخرج از ریاض الابرار، تصحیح نجیب مایل هروی (1396)، کتابآرایی در تمدن اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، 389-414
عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین بن محمدهادی (قرن 12 ﻫ.ق.) مخزن الأدویه: دائرة المعارف خوردنیها و داروهای پزشکی سنتی ایران (1380) باورداران، تهران
کاشانی، ابوالقاسم عبدالله بن علی (700 ﻫ.ق) عرایس الجواهر و نفایس الاطایب، به کوشش ایرج افشار (1345)، انجمن آثار ملی، چاپ اول، تهران
کُپْف، ل. (1393) بقم، دانشنامه جهان اسلام، جلد سوم.
کریمی، امیرحسین (1396) «کوشش برای ترسیم سیر تحول ساخت رنگدانههای نقاشی در ایران و تاریخچۀ مطالعات این عرصه»، تاریخ علم، 15، 2، 233-249
کوتزبویه، موریس دو (۱۳۴۸) مسافرت به ایران بمعیت سفیر کبیر روسیه در سال ۱۸۱۷، ج 1، ترجمه ، محمود هدایت، امیرکبیر، تهران
گلچین معانی، احمد (1341) «یک رساله نفیس و کهنسال هنری»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، 62، 287-310
مایل هروی، نجیب (1396)، کتابآرایی در تمدن اسلامی، 2 ج، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد
مجنون رفیقی، سلطان احمد (قرن 10 ﻫ.ق) آداب المشق، تصحیح نجیب مایل هروی (1396)، کتابآرایی در تمدن اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، صص 247-286
مجنون رفیقی، سلطان احمد (قرن 10 ﻫ.ق)، سوادالخط، تصحیح نجیب مایل هروی، کتابآرایی در تمدن اسلامی (1396)، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، 217-246
مستوفی، حمدالله بن ابی بکر (740 ﻫ.ق.) نزهه القلوب، تصحیح محمد دبیر سیاقی (۱۳۸۱)، حدیث امروز، قزوین
مطلبی کاشانی، نادر (1389) «رساله بوقلمون در رنگها (ترجمه قدیمی بخش رنگها از کتاب عمده الکتاب از مترجمی ناشناخته؛ اواخر سدۀ نهم و اوایل سدۀ دهم ق»، نامه بهارستان، 17، 17-30
مهریار، محمد (1382) فرهنگ جامع نامها و آبادیهای کهن اصفهان، ج 1، فرهنگ مردم، اصفهان
نامعلوم (قرن 10-11 ﻫ.ق.) حلیه الکُتّاب، تصحیح نجیب مایل هروی (1396)، کتابآرایی در تمدن اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، صص 609-618
نامعلوم (نامعلوم) رساله در بیان رنگ کردن کاغذ، تصحیح نجیب مایل هروی (1396)، کتابآرایی در تمدن اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، صص 629-637
نامعلوم (قرن 10-11 ﻫ.ق.) مجموعه الصنایع، نسخه تصحیحنشده شماره 6660، کتابخانه مجلس شورای ملی
نامعلوم (قرن 9 ﻫ.ق.) رساله در بیان کاغذ، مرکب و حل الوان، تصحیح نجیب مایل هروی (1396)، کتابآرایی در تمدن اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، صص 65-80
نوشاهی، عارف (1380) «در شرح اسباب و لوازم فرهنگ و تمدن شبه قاره در دوره تیموریان "بیاض خوشبویی"»، نامه بهارستان، 4، 86-79
هدایت، رضا قلى بن محمد هادى (1288 ﻫ.ق.) فرهنگ انجمن آراى ناصرى، کتابفروشی اسلامیه، تهران.
همایونفرخ، رکن الدین (1350) «هنر کتابسازی در ایران»، راهنمای کتاب، 4 و 5 و 6، 227-256
Allan, J.W. 1973. Abu'l-Qasim's treatise on ceramics. Iran, 11, 111-120
Anselmi, C., Ricciardi, P., Buti, D., Romani, A., Moretti, P., Rose Beers, et al. 2015. MOLAB® meets Persia: Non-invasive study of a sixteenth-century illuminated manuscript. Studies in Conservation, 60(sup1), S185–S192
Basile, G.J. 2023. Dragon's blood or the red delusion: textual tradition, craftsmanship, and discovery in the early modern period. Renaissance Quarterly, 76, 4, 1223-1271
Cardon, D. 2007. Natural Dyes: Sources, Tradition, Technology and Science. Archetype, London
Daniels, V., Devièse, T., Hacke, M., Higgitt, C. 2014. Technological insights into madder pigment production in antiquity. British Museum Technical Research Bulletin 8, 3-28
Chardin, J. 1711. Voyages de Monsieur le Chevalier Chardin en Perse et autres Lieux de l'Orient. Tome 2. Amsterdam: J.-L. de Lorme
Crippa, M., Cardon, D., Tamburini, D., Kondo, T., Nabais, P. 2025. Lac dye colours: A review of the origin, history and identification techniques in textiles. Journal of Cultural Heritage, 75, 307-325
Dean, J. 2010. Wild Color. England & Watson-Guptill, New York
Donkin, R. A. 1977. The Insect Dyes of Western and West-Central Asia. Anthropos, 72, 847-880
Hofenk de Graaff, J. H., Roelofs, W. G. Th., van Bommel, M. R. 2004. The Colourful Past: Origins, Chemistry and Identification of Natural Dyestuffs, Riggisberg and London: Abegg-Stiftung and Archetype Publications
Holakooei, P., Karimy, A.H. 2024. Colourants on the Persian architectural decorations from the 11th to the 15th century. Archaeometry, 66 (3), 600-617
Holakooei, P., Karimy, A.H., Saeidi-Anaraki, F., Vaccaro, C., Sabatini, F., Degano, I., Colombini, M.P. 2020. Colourants on the wall paintings of a mediæval fortress at the mount Sofeh in Isfahan, central Iran. Journal of Archaeological Science: Reports, 29, 102065
Kirby, J., van Bommel, M., Verhecken, A. 2014. Natural Colorants for Dyeing and Lake Pigments: Practical Recipes and their Historical Sources. Archetype, London
Levey, M. 1962. Mediaeval Arabic bookmaking and its relation to early chemistry and pharmacology. Transactions of the American Philosophical Society, 52, 1-79
McKinnon, E.E. 1988. Beyond Serandib: A Note on Lambri at the Northern Tip of Aceh. Indonesia, 46, 102-121
Mouri, C., Aali, A., Zhang, X. et al. 2014. Analysis of dyes in textiles from the Chehrabad salt mine in Iran. Heritage Science, 2, 20
Ngamwonglumlert, L., Devahastin, S. 2023. Brazilein as an alternative pigment: Isolation, characterization, stability enhancement and food applications. Food Chemistry, 398, 133898
Porter, Y. 1985. Un traité de Simi Neyšâpuri (IXe/XVe s.), artiste et polygraphe. Studia Iranica, 14, 179-198
Potts, D.T. 2022. On the history of madder (Rubia peregrina L., and Rubia tinctorum L.) in pre-modern Iran and the Caucasus. Asiatische Studien - Études Asiatiques, 4, 785-819
Serrano, A., Sousa, M.M., Hallett, J., Lopes, J.A., Conceição Oliveira, M. 2011. Analysis of natural red dyes (cochineal) in textiles of historical importance using HPLC and multivariate data analysis. Analytical and Bioanalytical Chemistry, 401, 735-743
Shibayama, N., Wypyski, M., Gagliardi-Mangilli, E. 2015. Analysis of natural dyes and metal threads used in 16th -18th century Persian/Safavid and Indian/Mughal velvets by HPLC-PDA and SEM-EDS to investigate the system to differentiate velvets of these two cultures. Heritage Science, 3, 12
Simpson, J., Ambers, J., Verri, G., Deviese, Th., Kirby, J. 2012. Painted Parthian stuccoes from southern Iraq, In R. Matthews, J. Curtis (eds.) Proceedings of the 7th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, Vol. 2, The British Museum and UCL, London, pp. 209-220
Teixeira, N., Nabais, P., de Freitas, V. et al. 2021. In-depth phenolic characterization of iron gall inks by deconstructing representative Iberian recipes. Scientific Reports, 11, 8811
Tite, M. S., Shortland, A., Maniatis, Y., Kavoussanaki, D. and Harris, S. A. 2006. The composition of the soda-rich and mixed alkali plant ashes used in the production of glass. Journal of Archaeological Science, 33, 1284-1292
Vij, T., Anil, P.P., Shams, R., Dash, K.K., Kalsi, R., Pandey, V. K, et al. 2023. A comprehensive review on bioactive compounds found in Caesalpinia sappan. Molecules, 28(17), 6247.
Wallert, A., van Bommel, M. 2008. Snaguis draconis, Dragon’s blood: the use and analysis of a manuscript illuminators’ colorant, In Dyes in History and Archaeology 21, Kirby, J. (ed.), London, Archetype, pp. 75-88
Zekrgoo, S. 2014. Methods of creating, testing and identifying traditional black Persian inks. Restaurator, 35(2), 133-158 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 113 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 11 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب