پویافر, محمدرضا, محمدزاده, زینب. (1405). خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی. , 16(2), 253-275. doi: 10.22059/ijsp.2026.407681.671363
محمدرضا پویافر; زینب محمدزاده. "خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی". , 16, 2, 1405, 253-275. doi: 10.22059/ijsp.2026.407681.671363
پویافر, محمدرضا, محمدزاده, زینب. (1405). 'خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی', , 16(2), pp. 253-275. doi: 10.22059/ijsp.2026.407681.671363
پویافر, محمدرضا, محمدزاده, زینب. خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی. , 1405; 16(2): 253-275. doi: 10.22059/ijsp.2026.407681.671363
خیر دینی زنان ایرانی و عراقی در پیادهروی اربعین؛ به سوی بازاندیشی در تقسیمکار جنسیتی
1استادیار، گروه علوم اجتماعی دانشگاه جامع علوم انتظامی امین
2استادیار فقه و مبانی حقوق و اندیشه امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
چکیده
پیادهروی اربعین طی دو دهه اخیر از یک زیارت سنتی شیعی به بزرگترین اجتماع دینی جهان بدل شده و به عرصهای گسترده از کنش مذهبی - اجتماعی تبدیل گردیده است. ویژگی برجسته این آیین، شبکه عظیم و داوطلبانه «خیر دینی» است که خدمات تغذیه، اسکان، سلامت و فعالیتهای فرهنگی را بدون چشمداشت سامان میدهد. در این میان، حضور زنان ایرانی و عراقی در مقام زائر و خادم اهمیت یافته و ضرورت مطالعه جامعهشناختی تطبیقی را آشکار ساخته است. این پژوهش با رویکرد کیفی و مردمنگارانه، دادهها را از طریق مصاحبه با مدیران و اعضای موکبها و مشاهده مشارکتی گردآوری کرده است. یافتهها نشان میدهد در سپهر ایرانی، موکبها بر ترکیبی از روابط شخصی و شبکههای سازمانی استوارند و زنان توانستهاند از نقشهای سنتی فراتر رفته و در مدیریت فرهنگی، هماهنگی واحد خواهران و حتی اداره کامل موکب مشارکت کنند. انگیزه آنان ترکیبی از باور دینی، نذر فردی و سرمایه اجتماعی محلی است. در سپهر عراقی، موکبها بیشتر بر بنیان خانوادگی و عشیرهای شکل میگیرند و زنان عمدتاً در نقشهای سنتی مانند تهیه غذا و مراقبت از کودکان فعالاند. زنان ایرانی تا حدی تقسیم جنسیتی کار را بازتعریف کردهاند، درحالیکه زنان عراقی همچنان در چارچوب سنتی عمل میکنند. باوجود تفاوتها، هر دو گروه مشارکت خود را کنشی خیر دینی میدانند که انسجام اجتماعی و هویت دینی را تقویت میکند. همچنین زنان ایرانی با چالشهایی چون وابستگی مالی و سیاستگذاری مردانه مواجهاند، اما مشارکت آنان عرصهای برای مطالبه اجتماعی و بازاندیشی نقش زنان در فضای عمومی دینی محسوب میشود.
Religious Charity of Iranian and Iraqi Women in the Arbaeen Pilgrimage: Towards a Rethinking of Gendered Division of Labor
نویسندگان [English]
Mohammad Rza Pouyafar1؛ Zeynab Mohammadzadeh2
1Faculty Member, Department of Social Sciences, Amin University of Law Enforcement Sciences
2Assistant Professor of Jurisprudence and Fundamentals of Law and Imam Khomeini Thought, Imam Khomeini (RA) and Islamic Revolution Research Institute, Tehran, Iran
چکیده [English]
Over the past two decades, the Arbaeen pilgrimage has evolved from a traditional Shi‘i devotional practice into the largest annual religious gathering worldwide, constituting a vast arena of religious-social action. Central to this ritual is an expansive, voluntary network of religious charity (khayr-e dini), which provides food, accommodation, healthcare, and cultural services without expectation of return. Within this context, the participation of Iranian and Iraqi women—both as pilgrims and as service providers—has gained prominence and highlights the need for comparative sociological analysis. This qualitative and ethnographic study gathered data through semi-structured interviews with mawkib organizers and participant observation. Findings show that in the Iranian sphere, mawkibs combine personal ties with organizational networks, enabling women to move beyond traditional roles. They engage in cultural management, coordinate women’s units, and sometimes assume full administrative responsibility. Their
participation as both a reproduction of social capital and an entry into the religious public sphere. In Iraq, mawkibs are largely familial and tribal, with women primarily engaged in conventional tasks such as food preparation and childcare. Iranian women have partially redefined gendered divisions of labor, whereas Iraqi women remain within traditional frameworks. Despite these differences, both groups interpret their involvement as religious charity that reinforces social cohesion and identity. Yet Iranian women face constraints—financial dependency, male-dominated structures, and negative attitudes toward managerial roles—making their participation simultaneously a devotional act and a site of claim-making and reconfiguration of women’s roles in the religious public sphere.
کلیدواژهها [English]
Arbaeen pilgrimage, religious charity, ziyarat, moukeb, social participation
مراجع
اصفهانیان، س.، خادمی، م.، و نیکوییان، آ. (۱۳۹۵). والله متم نوره؛ کاوشی در ابعاد الهی، تمدنی و مهدوی حرکت عظیم اربعین حسینی (۳ جلد). قم: کتاب جمکران.
پویافر، م. (۱۳۹۷). الگوی فعالیتها و تجربه خیر دینی در آیین پیادهروی اربعین. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
پویافر، م. (۱۳۹۷). پدیدارشناسی تجربه زیارت در میان زائران حرم رضوی. مدیریت پژوهش و برنامهریزی آستان قدس رضوی، طرح پژوهشی.
پویافر، م. (۱۳۹۷). پیادهروی مقدس؛ واکاوی تجربه زیارت پیاده امام رضا (ع) در آخر ماه صفر. گزارش طرح پژوهشی در آستان قدس رضوی، معاونت تبلیغات اسلامی.
پویافر، م. (۱۳۹۷). سنخشناسی زائران اربعین؛ پیمایشی در گونهشناسی تجربه زیارت در آیین پیادهروی اربعین. طرح پژوهشی.
پویافر، م. (۱۳۹۹). ارزیابی دیدگاه زائران پیادهروی اربعین در مورد مراسم سال ۱۳۹۹. انجمن علمی بینالمللی مطالعات اربعین، کارگروه پیمایشها و مطالعات تجربی (مردادماه)، طرح پژوهشی.
پویافر، م. (۱۳۹۹). ارزیابی دیدگاه زائران پیادهروی اربعین در مورد مراسم سال ۱۳۹۹ (موج دوم). انجمن علمی بینالمللی مطالعات اربعین، کارگروه پیمایشها و مطالعات تجربی (مهرماه)، طرح پژوهشی.
رضایی، م. (۱۳۹۶). بررسی ابعاد جامعهشناختی مراسم اربعین حسینی و نقش آن در تحکیم پایههای عقیدتی تشیع. پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق.
فروغی، ی. (۱۳۹۹). آیین پیادهروی زیارت اربعین؛ روایتها و سیاستهای فرهنگی. رساله دکتری، دانشگاه خوارزمی.
فرهادی محلی، م. (۱۳۹۷). پدیدارشناسی تجربۀ پیادهروی اربعین (موردمطالعه: کاروان ایرانی زیارتی کربلا). پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه گیلان.
قائمپناه، ا. (۱۳۹۹). الزامات نهادینهکردن مشارکت مردمی در اربعین حسینی. پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه شاهد تهران.
کرمی قهی، م. (۱۴۰۲)، جای پای زینب؛ پدیدارشناسی پیادهروی زنان ایرانی در اربعین، پژوهشکده زن و خانواده.
مظاهری، م. (۱۳۹۷). پیادهروی اربعین؛ تأملات جامعهشناختی. اصفهان: آرما.
موسوی، ا. (۱۳۹۷). بررسی کیفی الگوی ابراز هویت زائران ایرانی و عراقی در آیین پیادهروی اربعین. پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه آیتالله بروجردی.
لاتین
Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The social construction of reality. New York: Doubleday.
Christiana, F., Dekeyser, E., & Knox, D. (2016). To Karbala: Surveying religious Shia from Iran and Iraq. MIT Political Science Department Research Paper.
Eade, J., & Sallnow, M. J. (1991). Contesting the sacred: The anthropology of Christian pilgrimage. London: Routledge.
Eliade, M. (1959). The sacred and the profane: The nature of religion. New York: Harcourt.
Hashemian, A., Drikvand-moghaddam, A. (2025). Reproductive and health challenges of women pilgrims during the Arbaeen pilgrimage: A qualitative study. Advances in Human Resource Development and Management, 1(1), 1–10. Retvieved from: https://ojs.nexuspress.org/journal-ahrdm/article/view/125
Husein, M. (2018). A phenomenological study of Arbaeen foot pilgrimage in Iraq. Tourism Management Perspectives, 25, 9–19.
Nikjoo, A., Sharifi-Tehrani, M., Karoubi, M., & Siyamiyan, A. (2020). From attachment to a sacred figure to loyalty to a sacred route: The walking pilgrimage of Arbaeen. Religions, 11(9), 1–16. Retrieved From: https://www.mdpi.com/2077-1444/11/3/145
Rahimi, M. (2019). Reframing Arbaeen pilgrimage in Western media through a cultural translation: A framing analysis. Society and Culture in the Muslim World, 2(1), 45–67. Retrieved From: https://scmw.atu.ac.ir/article_10140.html
Taylor, C. (2007). A secular age. Cambridge: Harvard University Press.
Timothy, D. J., & Olsen, D. H. (2006). Tourism, religion and spiritual journeys. London: Routledge.
Turner, V. (1974). The ritual process: Structure and anti-structure. Chicago: Aldine.
Vilaça, H. (2010). Pilgrims as ecstatic believers: Contemporary religious travel. International Sociology, 25(2), 230–249. Retrieved From: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0268580910363565
