پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 127 |
| تعداد شمارهها | 7,195 |
| تعداد مقالات | 77,225 |
| تعداد مشاهده مقاله | 157,155,462 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 118,372,864 |
بررسی محتوای رساله معانی کتاب إیرن المخانیقی فی رفع الاشیاء الثقیلة بالقوّة الیسیرة اثر ابوحاتم مظفر اسفزاری | ||
| تاریخ علم | ||
| دوره 24، شماره 1، شهریور 1405، صفحه 143-181 اصل مقاله (1.85 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jihs.2026.414041.371900 | ||
| نویسندگان | ||
| محمد صالح زاده* 1؛ ایرج نیک سرشت2 | ||
| 1پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| 2پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| هدف این پژوهش، بررسی محتوای نسخۀ خطی فارسیِ معانی کتاب إیرن المخانیقی فی رفع الاشیاء الثقیلة بالقوّة الیسیرة (دستنویس شماره ۱۹۷ مجموعه امام جمعه، کتابخانۀ دانشکده ادبیات دانشگاه تهران) و تعیین جایگاه آن در میان رسالات جرّاثقال دورۀ اسلامی است. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر نسخهپژوهی با رویکرد تاریخی-تحلیلی است. تصحیح نسخه بر پایۀ روش قیاسی (انتقادی) انجام شده و محتوای آن با دو نسخۀ عربی اسفزاری (کتابخانۀ عثمانیه حیدرآباد و جان رایلندز منچستر) و نیز با ترجمۀ عربی رسالۀ مکانیک هرون اسکندرانی (10-70م) - که توسط قسطا بن لوقا (208-300 ه.ق) انجام شده است - مقایسه تطبیقی شده است. یافتهها نشان میدهد که این رساله که توسط ابوحاتم مظفر اسفزاری (دانشمند عصر سلجوقی، متوفی حدود ۵۱۰ ه.ق) تحریر شده، برخلاف سایر رسالات فارسی جرّاثقال که عمدتاً فقط به مقالۀ دوم (ماشینهای ساده و مرکب) پرداختهاند، شامل مقالۀ اول (مبانی نظری حرکت، تعادل، مرکز ثقل، پنتوگراف و...) و همچنین توصیف کامل دستگاه بارولکوز نیز میشود. اسفزاری در تحریر خود، ضمن وفاداری به ساختار اصلی هرون، سه نوع تغییر اعمال کرده است: بازنویسی شیوا، افزودن توضیحات تحلیلی (به ویژه در مباحث مرکز ثقل)، و تصحیح اشکالات نسخ عربی در دستگاه بارولکوز (مانند افزودن دستۀ گرداننده و اصلاح نسبت قطر چرخدندهها). نتیجه آن که این نسخه، تنها نسخۀ فارسی شناختهشده تاکنون است که به مباحث نظری و تحلیلی جرّاثقال پرداخته و از اینرو از ارزش علمی و تاریخی ویژهای برای مطالعۀ پیوند سنت مکانیک یونانی و اسلامی برخوردار است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| جرّاثقال؛ ابوحاتم مظفر اسفزاری؛ هرون اسکندرانی؛ علم الحیل؛ دستگاه بارولکوز | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Content Analysis of the Treatise Ma ͑ ānī kitāb Īrun al-mīkhānīqī fī raf ͑ al-ashyāʾal-thaqīla bi-al-quwwat al-yasīra by Abū Ḥātim Muẓaffar al-Isfizārī | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammad Salehzadeh1؛ Iraj Nikseresht2 | ||
| 1Institute for the History of Science, University of Tehran, Tehran, Iran. | ||
| 2Institute for the History of Science, University of Tehran, Tehran, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| This research aims to analyze the Persian manuscript of Ma ͑ ānī kitāb Īrun al-mīḫānīqī fī raf ͑ al-aṧyāʾal-thaqīla bi-al-quwwa al-yasīra (manuscript No. 197 of the Imam Jom‘eh Collection, Central Library of the Faculty of Literature, University of Tehran) and to determine its position among the treatises on Jarrathqāl (the science of lifting heavy weights) in the Islamic period. This qualitative study employs a historical‑analytical and codicological approach. The text was edited using the comparative (critical) method and compared with two Arabic copies of al-Isfizārī’s work (the libraries of ‘Uthmāniyya, Hyderabad, and John Rylands, Manchester) as well as with the Arabic translation of Hero of Alexandria’s (10–70 AD) Mechanics by Qusṭā ibn Lūqā (208–300 AH). This treatise, redacted by Abū Ḥātim Muẓaffar al-Isfizārī (a Seljuk‑era scholar, d. ca. 510 AH/1116 CE), includes both the first and second articles of Hero’s Mechanics. Unlike other Persian treatises on Jarrathqāl, which mostly cover only the second article (simple and compound machines), the Tehran manuscript contains the first article (theoretical foundations of motion, equilibrium, centre of gravity, pantograph, etc.) as well as a complete description of the Barulkos lifting device. Al-Isfizārī introduced three types of modifications: a fluent paraphrase, addition of analytical explanations (especially on centre of gravity), and correction of errors in the Arabic copies (e.g., adding a turning handle and correcting gear ratios). The Tehran manuscript is the only known Persian manuscript that deals with theoretical and analytical aspects of Jarrathqāl. It is of exceptional historical and scientific value for studying the connection between Greek and Islamic mechanical traditions. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Jarrathqāl, Abū Ḥātim Muẓaffar Isfizārī, Hero of Alexandria, Mechanics (al-Ḥiyal), Barulkos | ||
| مراجع | ||
|
ابطوی، محمد (2016 م). رسالههای ابوحاتم اسفزاری در علم مکانیک (حیل). حمیدرضا نفیسی (مترجم)، مجله میراث علمی ایران و اسلام. سال پنجم شماره اول، بهار و تابستان 1395، 6-34.
ابطوی، محمد، و الحسنی، سلیم(1435 ه.ق). مَتن المُظَفّر الاسفَزاری فی عِلمَی الأثقال وَ الحِیل، لندن: موسسه الفرقان للتراث الاسلامی مرکز دراسات المخطوطات الاسلامیه.
ابوعلی سینا، معیار العقول (1331 ه.ش). معیارالعقول، با مقدمه، حواشی و تصحیح جلال الدین همایی. تهران: انجمن آثار ملی.
دهخدا، علی اکبر(1373 ه.ش). لغت نامه ( ذیلِ جرّاثقال)، ج 5 ص 6676. تهران: نشر روزنه.
رحیمی، غلامحسین (1392 ه.ش). ماشین های ساده و مرکب در کتاب معیار العقول (رسالهای در فن جرّاثقال). تهران: موزه علوم و فناوری جمهوری اسلامی ایران.
عرشی، محمدرضا (1389 ه.ش). دو رساله نو یافته از ابوحاتم اسفزاری در حساب و گیاهشناسی. مجله تاریخ علم، شمارة نهم، 1-36.
کمپانیونی، آلبرت ناپلئون (1336 ه.ش). حکیم ابوحاتم مظفر اسفزاری. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. سال پنجم شمارة یک و دو، 166-230.
ناطق، محمد جواد، و کریمی، مصطفی (بهار و تابستان1393 ه.ش). بررسی اصالت نسخههای فارسی جرّثقیل، مجله تاریخ علم، دوره دوازدهم شماره یک، 95 -113.
ناطق، محمد جواد، و کریمی، مصطفی (1397 ه.ش). بررسی نسخههای ترجمه قسطا بن لوقا از رساله جرّثقیل هرون اسکندرانی، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال پنجاه و یکم شمارة یک،140-117.
Abattouy, M. (2016). The Corpus of Mechanics of Al-Isfizārī: its Structure and Signification in the Context of Arabic Mechanics. Micrologus (Nature, Sciences and Medieval Societies) XXIV (The Impact of Arabic Sciences in Europe and Asia), pp. 121-169.
Abattouy, M. and al-Hassani, S.(2015) .The Corpus of al-Isfazari in the Science of Weights and Mechanical Devices: New Arabic Text in Theoretical and Practical Mechanics, English Translation and Historical Commentaries, London:Al-Furqan Islamic Heritage Foundation Center for the Study of Islamic Manuscripts.
Papadopoulos, E. (2007). Heron of Alexandria (c.10–85 AD), Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science, 217-245.
Carra de Vaux, B. (1894). Les Mécaniques ou L’élévateur de Héron de Alexandrie, publiées pour la première fois sur la version arabe de Qos ta ibn Luqa, et traduites en français, Paris: Imprimerie Nationale. Reprinted 1988 with an introduction by D. R. Hill and commentary by A. G. Drachmann, Paris: Les Belles Lettres. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 72 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 14 |
||
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب