بررسی محتوای رساله معانی کتاب إیرن المخانیقی فی رفع الاشیاء الثقیلة بالقوّة الیسیرة اثر ابوحاتم مظفر اسفزاری | ||
| تاریخ علم | ||
| مقاله 6، دوره 24، شماره 1، شهریور 1405، صفحه 143-181 اصل مقاله (1.85 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jihs.2026.414041.371900 | ||
| نویسندگان | ||
| محمد صالح زاده* 1؛ ایرج نیک سرشت2 | ||
| 1پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| 2پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| هدف این پژوهش، بررسی محتوای نسخۀ خطی فارسیِ معانی کتاب إیرن المخانیقی فی رفع الاشیاء الثقیلة بالقوّة الیسیرة (دستنویس شماره ۱۹۷ مجموعه امام جمعه، کتابخانۀ دانشکده ادبیات دانشگاه تهران) و تعیین جایگاه آن در میان رسالات جرّاثقال دورۀ اسلامی است. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر نسخهپژوهی با رویکرد تاریخی-تحلیلی است. تصحیح نسخه بر پایۀ روش قیاسی (انتقادی) انجام شده و محتوای آن با دو نسخۀ عربی اسفزاری (کتابخانۀ عثمانیه حیدرآباد و جان رایلندز منچستر) و نیز با ترجمۀ عربی رسالۀ مکانیک هرون اسکندرانی (10-70م) - که توسط قسطا بن لوقا (208-300 ه.ق) انجام شده است - مقایسه تطبیقی شده است. یافتهها نشان میدهد که این رساله که توسط ابوحاتم مظفر اسفزاری (دانشمند عصر سلجوقی، متوفی حدود ۵۱۰ ه.ق) تحریر شده، برخلاف سایر رسالات فارسی جرّاثقال که عمدتاً فقط به مقالۀ دوم (ماشینهای ساده و مرکب) پرداختهاند، شامل مقالۀ اول (مبانی نظری حرکت، تعادل، مرکز ثقل، پنتوگراف و...) و همچنین توصیف کامل دستگاه بارولکوز نیز میشود. اسفزاری در تحریر خود، ضمن وفاداری به ساختار اصلی هرون، سه نوع تغییر اعمال کرده است: بازنویسی شیوا، افزودن توضیحات تحلیلی (به ویژه در مباحث مرکز ثقل)، و تصحیح اشکالات نسخ عربی در دستگاه بارولکوز (مانند افزودن دستۀ گرداننده و اصلاح نسبت قطر چرخدندهها). نتیجه آن که این نسخه، تنها نسخۀ فارسی شناختهشده تاکنون است که به مباحث نظری و تحلیلی جرّاثقال پرداخته و از اینرو از ارزش علمی و تاریخی ویژهای برای مطالعۀ پیوند سنت مکانیک یونانی و اسلامی برخوردار است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| جرّاثقال؛ ابوحاتم مظفر اسفزاری؛ هرون اسکندرانی؛ علم الحیل؛ دستگاه بارولکوز | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 167 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 115 |
||