عوامل موثر بر اشتغال با تاکید بر کارآفرینی در مناطق روستایی ایران: (رویکرد اقتصاد سنجی فضایی) | ||
| فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی | ||
| دوره 19، شماره 2، تابستان 1405، صفحه 62-90 اصل مقاله (972.97 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی - کمی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jed.2026.408903.654634 | ||
| نویسندگان | ||
| امیرعلی فرهنگ* 1؛ اسمعیل دلیر2 | ||
| 1گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران | ||
| 2گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| کارآفرینی به عنوان یکی از عوامل کلیدی توسعه اقتصادی، نقش حیاتی در افزایش اشتغال و پایداری جوامع روستایی ایفا میکند. این پژوهش با هدف بررسی عوامل موثر بر توسعه اشتغال با تاکید بر کارآفرینی در مناطق روستایی ایران، رویکرد اقتصادسنجی فضایی را اتخاذ کرده است. در مناطق روستایی، چالشهایی همچون نابرابری فضایی، درآمد پایین، دسترسی محدود به منابع و فرصتهای شغلی نابرابر، منجر به مهاجرت، فقر و انزوای اجتماعی شده است. کارآفرینی روستایی، با بهرهگیری از منابع درونزا، میتواند این مشکلات را کاهش دهد و به رشد اقتصادی، ایجاد شغل و توانمندسازی اجتماعی کمک کند. مطالعات پیشین نشان میدهد که کارآفرینی نه تنها در بخش کشاورزی، بلکه در تمامی بخشهای اقتصادی (صنعت، خدمات و معدن) موثر است و میتواند جایگزینی کمهزینه برای مدلهای سنتی توسعه باشد. با این حال، در ایران، برنامههای توسعه روستایی اغلب به بخش کشاورزی محدود شده و جنبههای فضایی و وابستگیهای مکانی نادیده گرفته شده است. این تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی بوده و نتایج آن کاربردی است. جامعه آماری شامل تمام روستاهای ایران در بازه زمانی ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۲ است. مدل مورد استفاده، اقتصادسنجی فضایی است که با آزمونهایی همچون موران، لاگرانژ، حداکثر راستنمایی و با لحاظ اثرات ثابت و ناهمگنی فضایی، از روش خودرگرسیون فضایی (SAR) بهره میبرد. متغیر وابسته، سهم اشتغال نیروی کار برای جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر در بخشهای عمده اقتصادی است. متغیرهای مستقل شامل شاخص کارآفرینی (ترکیبی از دادههای ثبتنام در جشنواره کارآفرین برتر بر حسب جنس، تحصیلات، بخشهای اقتصادی و اشتغال ایجاد شده)، جمعیت فعال اقتصادی، نرخ دستمزد (تعدیلشده با شاخص قیمت تولیدکننده) و اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای (عمرانی) میشود. شاخص کارآفرینی با تحلیل مؤلفههای اصلی محاسبه شده و ماتریس وزنی فضایی بر اساس فاصله اقلیدسی نرمالسازی شده است. نتایج آزمون موران، وجود همبستگی فضایی مثبت بین اشتغال و کارآفرینی در روستاها را تایید کرد. در مدل SAR، ضریب خودرگرسیون فضایی مثبت و معنادار است، به طوری که افزایش عوامل موثر بر توسعه اشتغال در استانهای هدف به میزان یک درصد، سهم اشتغال در استانهای مجاور را ۰.۳۹ درصد افزایش میدهد. همچنین، افزایش شاخص کارآفرینی به میزان یک درصد، سهم اشتغال در مناطق روستایی هدف را ۲۷ درصد و در مناطق مجاور را ۱۱ درصد افزایش میدهد. جمعیت فعال اقتصادی اثر مثبت دارد و افزایش آن به یک درصد، سهم اشتغال هدف را ۱۱ درصد و مجاور را ۲ درصد افزایش میدهد. در مقابل، افزایش نرخ دستمزد به یک درصد، سهم اشتغال هدف را ۱۷ درصد و مجاور را ۹ درصد کاهش میدهد. اعتبارات عمرانی نیز اثر مثبت داشته و افزایش آن به یک درصد، سهم اشتغال هدف را ۱۶ درصد و مجاور را ۱۱ درصد افزایش میدهد. اثرات مستقیم و غیرمستقیم نشاندهنده سرریز فضایی مثبت کارآفرینی و جمعیت فعال، و منفی نرخ دستمزد است. این یافتهها حاکی از آن است که کارآفرینی روستایی، با تمرکز بر منابع محلی و مشارکت مردم، میتواند فقر را کاهش دهد، مهاجرت را متوقف کند و توسعه پایدار را تضمین نماید. چالشهای موجود در ایران شامل زیرساختهای ضعیف، برنامهریزی بالا به پایین، فقدان مالکیت رسمی (سند ملکی) برای بسیاری از روستاها و ناهماهنگی بین دستگاههای اجرایی است. برای بهبود، پیشنهاد میشود: اتخاذ رویکرد پایین به بالا و درونزا، تاسیس وزارت توسعه روستایی برای هماهنگی، صدور سند ملکی بدون محدودیت جمعیت یا طرح هادی برای تسهیل دسترسی به تسهیلات بانکی، حفظ جمعیت فعال با برابرسازی درآمد روستایی و شهری، و تمرکز سیاستهای فضایی بر مکانها به جای بخشها و سرمایهگذاری به جای یارانهها. این سیاستها میتوانند تعاملات فضایی را تقویت کرده و کارآفرینی را به عنوان موتور محرکه اشتغال روستایی قرار دهند. در نهایت، این پژوهش بر لزوم یکپارچگی ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی در توسعه روستایی تاکید دارد تا نابرابریهای منطقهای کاهش یابد و رفاه روستاییان ارتقا یابد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اشتغال روستایی؛ کار آفرینی؛ اقتصاد سنجی فضایی؛ سرریز فضایی؛ ایران | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 308 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 212 |
||