افق ادراکی جامعۀ شهری نیشابور در سدههای 3-4ه.ق بر پایۀ کتیبههای کوفی سفال | ||
| مطالعات باستان شناسی | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 25 تیر 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jarcs.2026.414004.143413 | ||
| نویسنده | ||
| حسین صدیقیان* | ||
| دانشگاه لرستان، گروه باستان شناسی | ||
| چکیده | ||
| سفالهای کتیبهدار نیشابور در سدههای 3-4ه.ق، یکی از مهمترین دادههای فرهنگ مادی جهان اسلام و ایران در سدههای اولیۀ هجری بهشمار میآیند که علاوه بر کارکرد مصرفی، حامل مضامین اخلاقی و معنوی نیز بودند. با این حال ظرفیت تفسیری این کتیبهها بهعنوان دادههایی برای بازسازی افق ادراکی جامعۀ شهری نیشابور، تاکنون بهطور نظاممند مورد توجه قرار نگرفته است. بر همین اساس، هدف این پژوهش بازسازی بخشی از افق ادراکی جامعۀ شهری نیشابور از خلال تحلیل انطباق مضامین این کتیبهها با گفتمانهای فکری رایج مانند فتوت، ملامتیه و تصوف است. پرسش اصلی پژوهش این است که کتیبههای کوفی سفال نیشابور چه مضامین فکری و اخلاقی را بازتاب میدهند و این مضامین تا چه اندازه با گفتمانهای فکری و اجتماعی زمانه همپوشانی دارند؟ روش پژوهش مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی-گفتمانی 60 کتیبۀ کوفی است که بر اساس مقایسۀ مفهومی با منابع متنی و چارچوب نظری فرهنگ مادی و باستانشناسی ادراکی صورت گرفته است. در این چارچوب، کتیبهها نه صرفاً متون تزئینی، بلکه بهمثابه رسانههای معنایی در نظر گرفته شدهاند که امکان بازخوانی ساختارهای ذهنی و اخلاقی بخشی از جامعه شهری را فراهم میکنند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که فتوت و ملامتیه بیشترین سهم را در میان گفتمانهای قابل انطباق دارند و در کنار آنها تصوف، اهل حدیث، ادب دیوانی، کرامیه و معتزله نیز با درجات متفاوتی حضور دارند. این توزیع بیانگر آن است که فرهنگ فکری طبقۀ متوسط به بالای نیشابور در این دوره ماهیتی چندلایه و همپوشان داشته و مرزهای فرقهای در سطح فرهنگ مادی بهصورت شبکهای از مفاهیم اخلاقی و معنوی بازنمایی شده است. شایان ذکر است که در میان این کتیبهها، یک نمونه با مضمون هویتی صریح، از الگوی غالب حکمی-اخلاقی فاصله گرفته که خود اهمیت تحلیلی ویژهای دارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| سفال کتیبهدار؛ نیشابور؛ فرهنگ مادی؛ باستانشناسی ادراکی؛ تحلیل گفتمان | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 137 |
||