سخن سردبیر: اندوختگاه زیستکرة چهاردهم ایران | ||
| نشریه محیط زیست طبیعی | ||
| دوره 79، شماره 2، تابستان 1405، صفحه 1-4 اصل مقاله (481.56 K) | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jne.2026.108248 | ||
| نویسنده | ||
| افشین دانه کار* | ||
| گروه محیطزیست، دانشکدة منابع طبیعی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. | ||
| چکیده | ||
| چهاردهمین اندوختگاه زیستکرة ایران در 15 خرداد 1405، مصادف با روز جهانی محیطزیست، در شرایطی که هنوز کشور زیر سایة جنگ و تجاوز نظامی آمریکا قرار داشت در یونسکو به تصویب رسید. منطقة دالانکوه–قمیشلو (Dalankuh–Qamishlou) در استان اصفهان با وسعت حدود 875 هزار هکتار برخوردار از اکوسیستمهای متنوع کوهستانی و استپی، ذخیرهگاه زیستکرة چهاردهم کشور است. این منطقه در شمال غرب استان اصفهان واقع شده و بخشهایی از شهرستانهای گلپایگان، خوانسار، چادگان، شاهینشهر و میمه، نجفآباد، تیران و کرون، فریدن و فریدونشهر را پوشش میدهد. این ذخیرهگاه برای ارتقأ عملکرد چند منطقة تحت حفاظت طراحی شده است و پارک ملی و پناهگاه حیاتوحش قمیشلو، منطقه حفاظتشده دالانکوه و مناطق شکار ممنوع ستُبله و گلستانکوه را در یک چارچوب یکپارچة مدیریتی قرار میدهد. پیشبینی شده است این ثبت بینالمللی نهتنها به حفاظت از تنوعزیستی و کریدورهای حیاتوحش کمک میکند، بلکه فرصتهای اقتصادی قابلتوجهی از جمله توسعة طبیعت گردی پایدار و برندسازی بینالمللی برای محصولات محلی مانند عسل و گیاهان دارویی را نیز فراهم آورد. با ثبت این منطقه، وسعت ذخیرهگاههای زیستکرة ایران به بیش از 690 هزار هکتار افزایش یافت و درصد پوشش کشور توسط آنها بالغ بر 4/2 درصد شد. هرچند ثبت ذخیرهگاه چهاردهم پس از 11 سال از آخرین اندوختگاه زیستکرة ایران (تنگ صیاد و سبز کوه در سال 2015) نشان از تلاش متخصصان وطندوست کشور در سازمان حفاظت محیطزیست دارد و گواه دیپلماسی موفق محیطزیستی در کشور است، اما آنچه در مأموریت ذخیرهگاههای زیستکرة نباید از نظر سازمان متولی آن در کشور دور بماند، ابعاد اجتماعی و توجه به منافع خدمات اکوسیستمی طبیعت در حمایت از معیشت مردم بومی و جوامع محلی و در مجموع مردمی سازی جریان مراقبت از سرزمین است. موضوعی که اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) نیز پس از 5 دهه با انتشار رویکرد OECM به آن رسیده است. در واقع امروز در دورهای به سر می بریم که موضوع Protection یا حفاظت که متمرکز بر شکلهای مختلف تنوع زیستی (از ژن تا اکوسیستم) بود از موضوع Conservation (مراقبت) که متوجه بهرهبرداری متعادل، متوازن و سازگار از منافع خدمات اکوسیستمی است، از یکدیگر متمایز شده و جنبههای مختلف آن در چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ-مونترال (2022) نیز مورد توجه قرار گرفته است. در این چارچوب سه مفهوم بهجا و هدفمند استفاده شده است که متخصصان در بهرهبرداری و ترجم مفاد این سند باید با ظرافت و دقت نظر به آن توجه نمایند. نخست واژة Protection است که لازم است به حفاظت ترجمه شود و مأموریت آن صیانت از تنوع زیستی (در سطوح ژنتیکی، گونهای و زیستگاهی) در برابر تهدیدات خارجی است. دوم واژة Conservation که بهتر است مراقبت ترجمه شود و مأموریت آن مدیریت خردمندانه و پایدار منابع طبیعی و خدمات اکوسیستمی است. سوم واژة Maintenance که میبایست نگهداشت برگردان شود و مأموریت آن نگهداری وضعیت موجود و تداوم شرایط مطلوب است. چنانچه این سه مفهوم، همگی حفاظت ترجمه شوند، بسیاری از پیامهای راهبردی و عملیاتی این چارچوب مخدوش و غیر اثر بخش میشود. یونسکو برای مدیریت خردمندانه اندوختگاههای زیستکره در کشورهای مختلف جهان که تا سال 2026 تعداد آن بالغ بر 797 ذخیرهگاه (در 145 کشور) با وسعتی حدود 5/7 میلیون کیلومتر مربع شده است، تاکنون دو برنامة راهبردی انسان و کرة مسکون (MAB) منتشر کرده است. این برنامهها چارچوبی بلندمدت برای هماهنگی میان حفاظت از تنوع زیستی و توسعة پایدار از طریق شبکة ذخیرهگاههای زیستکره ارائه میدهد. برنامة راهبردی نخست به نام "استراتژی و برنامه اقدام لیما" مربوط به سال 2016 تا 2025 بود. این سند که در سال ۲۰۱۵ تصویب شد، چهار هدف راهبردی اصلی را برای یک دهه تعیین کرد. برنامة بعدی به نام برنامة راهبردی هانگژو، جدیدترین چارچوب راهبردی MAB است که دورة زمانی آن 2026-2035 است که در کنگرة جهانی سال ۲۰۲۵ در چین به تصویب رسید. این برنامه شامل ۳۴ هدف عملیاتی در سه حوزة کلیدی است. مفهوم "زندگی در هماهنگی با طبیعت" هستة اصلی برنامه اقدام راهبردی هانگژو را تشکیل میدهد. این سند که بر پایة دستاوردهای پنجدهه تجربه شبکة جهانی ذخیرهگاههای زیستکره (WNBR) و با بهرهگیری از نتایج ارزیابیهای دگرگونآفرین "پلتفرم علمی-سیاستی دولتها در مورد تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی (IPBES)" تدوین شده است، تغییر پارادایمی از رویکرد صرفاً حفاظتی به رویکردی تحولآفرین، میانرشتهای و فرارشتهای را پیشنهاد میکند. این برنامه بهطور همزمان با چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ-مونترال (KMGBF) ، اهداف توسعة پایدار (SDGs) ۲۰۳۰ و راهبرد میانمدت یونسکو (2029-2022) همسو است. در این نگاه نوین، ذخیرهگاههای زیستکره نه بهعنوان جزایر حفاظتشده جدا از جوامع انسانی، بلکه بهعنوان "آزمایشگاههای زنده" برای پژوهش و یادگیری در زمینة تابآوری اکولوژیک، عدالت توزیعی، مشارکت گروههای آسیبپذیر و بازسازی رابطة انسان-طبیعت تعریف میشوند. برخلاف مدلهای سنتی حفاظت که اغلب مردم را از طبیعت جدا میکرد، برنامة هانگژو بر این اصل تأکید دارد که انسان بخش جداییناپذیر زیستکره است و پایداری بدون مشارکت فعال او ممکن نیست. یکی از برجستهترین نوآوریهای برنامة اقدام هانگژو، توجه نظاممند به ابعاد اجتماعی، حقوقی و فرهنگی در کنار اهداف اکولوژیک است. مدیریت زیستبومی که در برنامة هانگژو بهعنوان هستة عملیاتی معرفی شده است، رویکردی یکپارچه و سازشی است که کل پهنة ذخیرهگاه (شامل زون هسته، زون سپر و زون انتقالی) را در نظر میگیرد. برخلاف مدیریت سنتی که بر محدودیتهای حفاظتی متمرکز بود، مدیریت زیستبومی در این برنامه بر مفاهیمی همچون حفاظت از زیستگاهها، بازتوانی بوم شناختی، پایش و ارزشیابی پیشرفته، همافزایی علم، فرهنگ و آموزش استوار است. مدیریت زیستبومی همچنین ایجاب میکند که نیازهای معیشتی جوامع محلی (مانند کشاورزی پایدار، گردشگری طبیعت و صنایع دستی) بهعنوان بخشی از برنامه مدیریت دیده شود و تصمیمگیریها نه از بالا به پایین، بلکه از طریق نهادهای مشارکتی با حضور نمایندگان مردم محلی صورت گیرد. برنامة هانگژو همچنین بر "سایر اقدامات مؤثر مراقبتی منطقهبنیان (OECMs)" تأکید دارد که در آن، حتی مناطقی که رسماً منطقة حفاظتشده نیستند اما توسط جوامع بومی بهطور سنتی مدیریت میشوند، به رسمیت شناخته میشوند. این برنامه در واقع یک فراخوان اخلاقی برای بازتعریف رابطة انسان با طبیعت، به رسمیت شناختن حقوق جوامع حاشیهنشین، و حرکت از حفاظت " از بالا به پایین" به سوی حکمروایی"مشارکتی و شفاف" است. برای ایران که در سالهای اخیر با ناترازیهای محیطزیستی و اجتماعی متعددی دست و پنجه نرم میکند، اتخاذ اصول این برنامه میتواند گامی مؤثر برای کاهش تعارضات، افزایش سرمایة اجتماعی و حرکت به سوی مدلی از توسعه باشد که در آن نه طبیعت فدای توسعه شود و نه مردم قربانی حفاظت. تحقق این امر مستلزم ارادة سیاسی، تأمین منابع مالی پایدار و مهمتر از همه، تغییر نگرش از "حفاظت در برابر مردم" به "حفاظت توسط و برای مردم" است. | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 62 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 21 |
||