بررسی علل پیشرفت و انحطاط جوامع؛ بازخوانی تطبیقی اندیشه سید محمدباقر صدر و نهادگرایان جدید | ||
| نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان | ||
| دوره 16، شماره 2، تابستان 1405، صفحه 141-162 اصل مقاله (702.54 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jstmt.2026.401119.1852 | ||
| نویسندگان | ||
| علی سعیدی* 1؛ محمدجواد معصومینیا2 | ||
| 1استادیار اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران. | ||
| 2دانشجوی دکتری اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| پرسش از مبانی و عوامل مؤثر در پیشرفت یا عقبماندگی جوامع، همواره یکی از مسائل اساسی در اندیشۀ اجتماعی و اقتصادی بوده است. در ادبیات معاصر، نهادگرایان جدید همچون داگلاس نورث و دارون عجماوغلو تلاش کردهاند با تبیین کارکردهای نهادها در توسعه، رابطهای میان کیفیت نهادهای سیاسی و اقتصادی با موفقیت یا شکست جوامع برقرار کنند. در مقابل، شهید صدر با رویکردی تاریخی و تحلیلی، نظریهای متفاوت دربارۀ پیشرفت و تحول اجتماعی ارائه کرده است که محور آن عدالتخواهی، همراهی مردم و رهبری جامعه است. این مقاله با هدف تبیین و مقایسۀ تطبیقی این دو رویکرد، به روش اکتشافی و با شیوۀ تحلیلی-تطبیقی پس از مطالعۀ عمیق آثار متفکران مورد نظر تدوین شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که شهید صدر برخلاف نهادگرایان جدید، نهادها را ذاتاً مکتبی و ارزشی میداند و معتقد است بدون ارزشگذاری بر اساس مکتب و شاخص عدالت، نمیتوان دربارۀ خوب یا بد بودن نهادها قضاوت کرد. از نگاه او، نهادگرایان جدید با پذیرش پیشینی سرمایهداری لیبرال، نهادهای آن را برای پیشرفت جوامع ضروری و مسلم میگیرند؛ درحالیکه پیش از ورود به ارزیابی نهادها، باید به ارزیابی مکاتب بر اساس عدالت پرداخت. وی همچنین منشأ اصلی تحول یا انحطاط جوامع را در «تحول درونی انسان» و «همراهی امت با مکتب» میبیند؛ نه در تدبیر نخبگان یا فشارهای اجتماعی یا لحظات بحرانی. در این چارچوب، در جامعۀ امروز ایران نهاد رهبری، قانون اساسی مبتنی بر فقه اسلامی و ساختار حقوقیـسیاسی که توانسته است مشارکت و همراهی مردم را با نظام اسلامی ایجاد کند، بستری نهادی برای پیشرفت خارج از چرخۀ شوم وابستگی و عقبماندگی دوران پیش از انقلاب اسلامی را فراهم کرده و مسیری متفاوت با الگوهای سکولار را رقم زده است. بدین ترتیب، نظریۀ پیشرفت شهید صدر با مبانی دینی، اخلاقی و عدالتمحور خود، نقدی اساسی بر رویکرد نهادگرایی جدید و کارکردگرایی سکولار آن وارد میکند و الگویی بدیل برای جوامع اسلامی در مسیر پیشرفت ارائه میدهد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| پیشرفت اجتماعی؛ سید محمدباقر صدر؛ عدالت؛ نهاد؛ نهادگرایی جدید | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 86 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 87 |
||