بررسی معرفت‌شناختی و دیالکتیکی مفهوم عقل در اندیشه‌های سلطان باهو خوانشی انتقادی از «عقل بیدار» | ||
| مجله ادیان و عرفان | ||
| دوره 59، شماره 1، شهریور 1405، صفحه 263-280 اصل مقاله (573.08 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jrm.2026.411295.630729 | ||
| نویسندگان | ||
| غلامرضا مستعلی پارسا1؛ عطا کریم* 2 | ||
| 1دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. | ||
| 2دانشجوی دکترا، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران | ||
| چکیده | ||
| کتاب عقل بیدار، از برجسته‌ترین آثار سلطان باهو، عارف و متکلم قرن یازدهم هجری قمری، به بحث در بارۀ ماهیت، انواع و نقش عقل در سیر و سلوک معنوی اختصاص دارد. به‌رغم اهمیت آثار او، تاکنون پژوهش معرفت‌شناختی منسجمی در مورد نظریۀ عقل در اندیشه او انجام نشده‌است. مطالعات پیشین عمدتاً بر ابعاد ادبی-عرفانی یا تاریخی-زندگینامه‌ای متمرکز بوده‌اند و تحلیل فلسفی-انتقادی ساختار منطقی استدلال‌های او را نادیده گرفته‌اند. این پژوهش با هدف پر کردن این خلأ، جایگاه معرفت‌شناختی عقل را در کتاب عقل بیدار با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد هرمنوتیک انتقادی بررسی می‌کند. تفاوت اصلی این پژوهش با مطالعات پیشین، استفاده از چارچوب‌های معرفت‌شناختی تحلیلی و فلسفۀ ذهن معاصر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که باهو یک معرفت‌شناسی دو سطحی ارائه می‌دهد: عقل هم نور الهی (بعد هستی‌شناختی) و هم ابزار شناخت (بعد معرفت‌شناختی) است. داده‌های متنی نشان می‌دهند که تمایز او میان عقل جزئی/خام و عقل کلی/مطلق، نقدی ضمنی بر عقلانیت ابزاری است که قرن‌ها بعد توسط مکتب فرانکفورت مطرح شد. نتایج انتقادی نشان‌دهنده سه تناقض درونی است: تعارض میان موهبت عقل و اختیار انسانی، فقدان معیاری دقیق برای تشخیص مراتب عقل، و تعارض با سنت شطح صوفیانه. اهمیت این تحقیق در ارائه اولین تحلیل نظام‌مند از نظریه عقل باهو با ابزارهای فلسفه تحلیلی است که پتانسیل گفتگو با معرفت‌شناسی فضیلت معاصر را آشکار می‌کند. پیامدهای آن شامل امکان مطالعات تطبیقی، تحلیل نوروبیولوژیکی اثرات ذکر و مراقبه، و بازسازی پدیدارشناختی مفاهیم «چشم دل» و «بیداری» است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| سلطان باهو؛ معرفت‌شناسی عقل؛ تحلیل دیالکتیکی؛ فلسفه صوفیانه؛ عقل جزئی و عقل کلی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 144 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 129 |
||