خطاپذیری عقل و توجیه معرفتی باورهای دینی: بازسازی حجیت عقل در کلام عقلی امامیه | ||
| فلسفه و کلام اسلامی | ||
| دوره 59، شماره 1، شهریور 1405، صفحه 249-272 اصل مقاله (677.66 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jitp.2026.411423.523711 | ||
| نویسنده | ||
| محمد ابراهیم ترکمانی* | ||
| دانش‌آموختۀ دکترای کلام امامیه، گروه کلام و عقاید، دانشکدۀ علوم و معارف اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران. | ||
| چکیده | ||
| آگاهی از خطاپذیری و محدودیت‌های عقل انسانی این پرسش را پیش می‌نهد که آیا باورهای دینی همچنان می‌توانند از توجیه معرفتی برخوردار باشند، یا امکان خطای عقل، اعتبار معرفتی آن‌ها را تضعیف می‌کند. پاسخ به این پرسش بدون تفکیک عقل به‌مثابه استنتاج قیاسی در الهیات طبیعی کلاسیک، عقل به‌مثابه مجموعه قوای طبیعی معرفتی انسان در الهیات طبیعی معتدل، عقلانیت باور و توجیه معرفتی روشن نمی‌شود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا آگاهی موجه از خطاپذیری عقل می‌تواند به ناقضی برای توجیه معرفتی باورهای دینی در چارچوب کلام عقلی امامیه تبدیل شود، یا آنکه می‌توان هم‌زمان با پذیرش محدودیت عقل، از اعتبار معرفتی آن دفاع کرد. پژوهش با روش تحلیلی ـ انتقادی و با بهره‌گیری از نظریۀ ناقض‌های توجیه در معرفت‌شناسی معاصر، استدلال فروپاشی توجیه باورهای دینی را صورت‌بندی و بر پایۀ مبانی کلام امامیه ارزیابی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد گذار از خطاپذیری عقل به بی‌اعتباری معرفتی آن، مبتنی بر خلط میان محدودیت عقل، امکان خطا و عدم حجیت است. خطاپذیری، به‌تنهایی، ناقض بالفعل توجیه نیست؛ بلکه تنها هنگامی تهدید معرفتی پدید می‌آورد که دلیلی خاص، مرتبط و موقعیت‌مند بر اختلال در فرایند باورسازی وجود داشته باشد. بر این اساس، الگوی «عقل محدود اما معتبر» در کلام امامیه، از یک‌سو حجیت عقل را حفظ می‌کند و از سوی دیگر، نیاز آن را به هدایت، تصحیح و تکمیل از سوی وحی توضیح می‌دهد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| خطاپذیری عقل؛ توجیه معرفتی؛ عقلانیت باور؛ ناقض‌های توجیه؛ کلام عقلی امامیه؛ باورهای دینی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 82 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 67 |
||