خرد اطلاعاتی در اکوسیستم الگوریتمی: شفاف‌سازی مفهومی و اجزای کلیدی | ||
| تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی | ||
| مقاله 1، دوره 60، شماره 2، تابستان 1405، صفحه 1-16 اصل مقاله (1.15 M) | ||
| نوع مقاله: سخن سردبیر | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jlib.2026.109127 | ||
| نویسنده | ||
| علیرضا نوروزی* | ||
| گروه علم اطلاعات و مدیریت دانش، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران. | ||
| چکیده | ||
| هدف: این جُستار تحلیلی-مفهومی با هدف شفاف‌سازی سازۀ نوظهور «خرد اطلاعاتی» به‌عنوان چارچوبی فراشناختی-هنجاری صورت‌بندی شده است که فراتر از شایستگی‌های عملیاتی و روش‌شناختی «سواد اطلاعاتی» در اکوسیستم‌های الگوریتم‌محورِ مشخص‌شده با اضافه‌بار اطلاعاتی و حکمرانی الگوریتمی قرار می‌گیرد. روش: این مطالعه نظری-تأملی با رویکرد تحلیلی-مفهومی و مبتنی بر ترکیب نظری انجام شده است. فنون تحلیل مفهومی برای شناسایی، صورت‌بندی و تعریف مؤلفه‌های اصلی خرد اطلاعاتی و سازه‌های جزئی متناظر با آنها، از طریق تحلیل نظری و استدلال منطقی، به‌کار گرفته شد. یافته‌ها: مطالعه حاضر، خرد اطلاعاتی را به‌عنوان بالاترین سطح شایستگی در مواجهه با اطلاعات در عصر اضافه‌بار اطلاعاتی و حکمرانی الگوریتمی تبیین می‌کند که بر سه مؤلفۀ اصلی استوار است: 1. حفظ عاملیت شناختی، شامل مقاومت در برابر پیش‌پردازش‌های الگوریتمی و استقلال تصمیم‌گیری اطلاعاتی؛ 2. توسعۀ ناوبری انتقادی، شامل جهت‌یابی هوشمندانه در زیرساخت‌های اطلاعاتی و ارزیابی انتقادی محیط‌های الگوریتمی، از جمله سوگیری‌های شناختی، حباب‌های فیلتر، و اتاق‌های پژواک؛ و 3. گذار از انباشت اطلاعات به حقیقت و دانش پایدار، شامل تمایز حقیقت از انباشت اطلاعات و تولید دانش پایدار و حقیقت‌محور. این سه مؤلفه به‌صورت درهم‌تنیده و مکمل عمل می‌کنند و فرد را از مصرف‌کننده‌ای منفعل و الگوریتم‌محور به کنشگری آگاه، مسئول و حقیقت‌جو تبدیل می‌سازند. نتیجه‌گیری: خرد اطلاعاتی پارادایم سواد دیجیتال را از سطح «مهارت‌محوری» به سطح «خردورزی و عاملیت‌محوری» ارتقاء می‌بخشد و چارچوبی منسجم برای مقابله با آسیب‌های شناختی-رفتاری عصر الگوریتمی ارائه می‌دهد. عملیاتی‌سازی آن مستلزم گذار از انباشت صرف اطلاعات به‌سوی تولید دانش پایدار و حقیقت‌محور است که از طریق راهکارهای تربیتی، شناختی و طراحی‌محور محقق می‌شود. پژوهش‌های آتی بایستی بر توسعه ابزارهای روان‌سنجی معتبر، طراحی مدل‌های آموزشی میان‌رشته‌ای، و بررسی نقش طراحی انسان‌محور پلتفرم‌ها در تقویت عاملیت کاربران متمرکز شوند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| خرد اطلاعاتی؛ سواد اطلاعاتی؛ حکمرانی الگوریتمی؛ عاملیت شناختی؛ ناوبری انتقادی؛ اضافه‌بار اطلاعاتی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 137 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 94 |
||