استخراج الزامات نهادی، اخلاقی و فنی کاربرد هوش مصنوعی در نظام نشر علمی: مطالعه کیفی مبتنی بر دیدگاه‌های خبرگان | ||
| تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی | ||
| مقاله 7، دوره 60، شماره 2، تابستان 1405، صفحه 1-27 اصل مقاله (1.91 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jlib.2026.418597.1831 | ||
| نویسنده | ||
| قاسم آزادی احمدآبادی* | ||
| مؤسسه تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| هدف: کاربست هوش مصنوعی در نظام نشر علمی، ضمن ایجاد فرصت‌های بی‌سابقه، چالش‌های نهادی، اخلاقی و فنی متعددی را نیز پدید آورده است. با وجود گسترش استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مولد در فرایندهای پژوهش و نشر، نظام نشر علمی ایران فاقد چارچوبی بومی و نظام‌مند برای تنظیم این کاربست است. این پژوهش با هدف استخراج الزامات نهادی، اخلاقی و فنی کاربست هوش مصنوعی در نظام نشر علمی ایران از دیدگاه خبرگان انجام شده است. روش: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و پارادایم تفسیری-ساخت‌گرایانه انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۴ خبرۀ حوزه نشر علمی ایران شامل سردبیران، داوران همتا، اعضای هیئت تحریریه و متخصصان اخلاق پژوهش گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون براون و کلارک (۲۰۰۶) در شش مرحله و با بهره‌گیری از نرم‌افزار MAXQDA 2022 انجام شد. اعتبار و پایایی داده‌ها بر اساس معیارهای لینکلن و گوبا (۱۹۸۵) شامل اعتبار، قابلیت انتقال، قابلیت اعتماد و تأییدپذیری ارزیابی گردید. یافته‌ها: تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی چهار مضمون اصلی و ۱۷ زیرمضمون شد. مضامین اصلی عبارت‌اند از: (۱) الزامات نهادی و حاکمیتی (شامل ساختار فرابخشی، بومی‌سازی چارچوب‌های بین‌المللی، ضمانت اجرایی و ترکیب کارگروه ملی)؛ (۲) الزامات اخلاقی و فرهنگی (شامل دغدغه‌های اخلاقی، سوءاستفاده‌های مشاهده‌شده، شکاف نسلی در پذیرش، ارزش‌های بومی قابل تأکید و نهادینه‌سازی سواد هوش مصنوعی)؛ (۳) الزامات عملیاتی و فنی (شامل خوداظهاری اجباری، مکانیسم‌های نظارتی کم‌هزینه، توسعه ابزارهای بومی و اولویت‌بندی آموزش)؛ و (۴) الزامات مرحله‌ای چرخه نشر (شامل الزامات اختصاصی مراحل تحقیق، نگارش، داوری، انتشار و پس از انتشار). نتیجه‌گیری: به‌کارگیری مسئولانه هوش مصنوعی در نظام نشر علمی ایران نیازمند رویکردی چندلایه، فرابخشی و بومی است که از سطح کلان سیاست‌گذاری آغاز شده و تا سطح عملیاتی هر یک از مراحل پنج‌گانه چرخه نشر ادامه یابد. بدون یک ساختار حاکمیتی فرابخشی، بومی‌سازی فعال چارچوب‌های بین‌المللی، توسعه ابزارهای داخلی متناسب با زبان فارسی، نهادینه‌سازی سواد هوش مصنوعی و تدوین دستورالعمل‌های اختصاصی برای هر مرحله از چرخه نشر، کاربست مسئولانه این فناوری امکان‌پذیر نخواهد بود. یافته‌های این پژوهش می‌تواند به‌عنوان نقشه راهی عملیاتی برای سیاست‌گذاران، سردبیران و دست‌اندرکاران نظام نشر علمی ایران مورد استفاده قرار گیرد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| هوش مصنوعی؛ نشر علمی؛ الزامات بومی؛ تحلیل مضمون؛ شفافیت پژوهش | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 116 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 85 |
||