نظام خویشاوندی و موقعیت‌های مناسکی؛ مطالعه مردم‌نگارانه مراسم اجتماعی و دینی مهاجران آذری‌زبان محله نیروگاه قم | ||
| پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 13 مهر 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/ijar.2026.412388.459966 | ||
| نویسندگان | ||
| سیدپویا رسولی نژاد* 1؛ اکبر شهبازی2 | ||
| 1استادیار گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| 2دانشگاه تهران | ||
| چکیده | ||
| هدف: هدف این پژوهش، مطالعه و بررسی نقش مناسک اجتماعی و دینی در حفظ و تقویت همبستگی اجتماعی و بازتولید هویت جمعی مهاجران آذری‌زبان محله نیروگاه قم در چارچوب نظام خویشاوندی است. این پژوهش می‌خواهد نقش شبکه خویشاوندی در نحوه تنظیم و سامان دادن به زندگی اجتماعی جامعه مورد مطالعه را کشف کند. همچنی در پی یافتن نقش شبکه خویشاوندی به عنوان یک کلان‌ساختار در بازتولید سایر ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است. روش: این پژوهش با روش مردم‌نگاری و با استفاده از مشاهده مشارکتی و میدانی در بیش از ۲۰۰ مراسم و انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۰۰ نفر از ساکنان به انجام رسیده است. داده‌ها در محیط طبیعی و با غوطه‌وری طولانی‌مدت گردآوری و تحلیل شده‌اند. در تحلیل داده‌ها به منظور ایجاد حساسیت نظری تلاش شده است تا از رویکردهای متنوع علوم اجتماعی شامل دورکیم، گیرتز، بوردیو و عصبیت ابن خلدون و همچنین محبت - عدالت خواجه‌نصیر و جهان‌های اجتماعی حمید پارسانیا استفاده شود. یافته‌ها: بر اساس یافته‌های پژوهش، نظام خویشاوندی به عنوان یک نظام اجتماعی ریشه‌دار، نه موقعیت مهم کنش در زندگی اجتماعی را ایجاد و پشتیبانی می‌کند که عبارتند از: موقعیت مناسکی ازدواج، موقعیت مناسکی سوگ، موقعیت مناسکی نوروز و جشن‌های عمومی، موقعیت مناسکی یاریگری جمعی و دیگریاری، موقعیت مناسک بیماری، موقعیت مناسکی سفر، موقعیت مناسک آیین‌های دینی و عزاداری، موقعیت مناسکی صله‌ای (پیوندی)، موقعیت مناسکی تولد. موقعیت‌های مناسکی به منزله عرصه‌های کنش معنادار جمعی، نقش محوری در ایجاد انسجام اجتماعی، تقویت شبکه‌های حمایتی و مدیریت بده‌وبستان‌های اقتصادی ایفا می‌کنند. این موقعیت‌ها، کارکردهای نمادین، عاطفی و اقتصادی دارند و به عنوان سازوکارهای غیررسمی در تقابل با فشارهای مدرنیته شهری عمل می‌نمایند. همچنین مناسک خویشاوندی به عنوان یک کلان‌ساختار سایر ساحات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و منجر به بازتولید ساختارهای مرتبط ذیل خود می‌شود. نتیجه‌گیری: این پژوهش، لزوم توجه سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان به تقویت نهادهای خویشاوندی و موقعیت‌های مناسکی را به عنوان عاملی کلیدی در کاهش مسائل اجتماعی و تقویت همبستگی جامعه ایرانی خاطرنشان می‌سازد. تضعیف تدریجی و بی‌اعتبار شدن این مناسک در نسل‌های جدید مهاجر، مستقیماً به سستی عصبیت خویشاوندی انجامیده است. این سستی، به نوبه خود، زمینه‌ساز ظهور و تشدید آسیب‌های اجتماعی نوپدید شده است؛ به طوری که نمود عینی آن، گسترش فردگرایی و افزایش شدید آمار طلاق در درون طوایف مورد مطالعه است که از فروپاشی تدریجی ضمانت‌ها و فشارهای اجتماعی سنتی در حفظ نهادهای اصلی حکایت می‌کند. این امر، بیانگر آن است که در غیاب پیوندهای قوی عصبیت، حیات اجتماعی جامعه در حال گذار به سوی الگوهایی از زیست شهری است که دیگر پشتوانه محکم و متراکم ساختارهای سنتی را ندارد. در عین حال نتایج پژوهش نشان می‌دهد روابط و مناسک مرتبط با نظام خویشاوندی علی‌رغم تضعیف همچنان یکی از مهم‌ترین ارکان بازتولید شکل ویژه زندگی اجتماعی در بین جامعه مورد مطالعه است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| محله نیروگاه قم؛ مردم‌نگاری؛ مناسک خویشاوندی؛ موقعیت مناسکی؛ همبستگی اجتماعی | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 81 |
||