مدل مفهومی تاب‌آوری روان‌شناختی براساس آیات و روایات | ||
| روان شناسی قرآن بنیان | ||
| مقاله 12، دوره 2، شماره 1 - شماره پیاپی 2، خرداد 1402، صفحه 243-262 اصل مقاله (440.79 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/qpsj.2023.103268 | ||
| نویسندگان | ||
| محمدصادق شجاعی1؛ راضیه سادات سیدخراسانی* 2 | ||
| 1استادیار، گروه اخلاق و تربیت، پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی، قم، ایران. | ||
| 2هیئت علمی، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| هدف پژوهش حاضر دستیابی به مدل مفهومی تاب‌آوری روان‌شناختی به‌عنوان سازوکار مقاومت و انطباق مثبت افراد در شرایط دشوار و رویدادهای ناگوار زندگی است. از نظر روان‌شناسان، تاب‌آوری فرآیندی پویاست که به افراد امکان می‌دهد با استفاده از توانمندی‌ها و مهارت‌های شخصی خود، در مواجهه با فشارها، آسیب‌ها و محرک‌های تنش‌زا، نه‌تنها دچار شکست نشوند، بلکه به رشد و تقویت فردی نیز دست یابند. در همین راستا، این پژوهش با هدف دستیابی به مدل مفهومی تاب‌آوری روان‌شناختی در آیات و روایات طراحی شده است، تا مبنایی نظری و کاربردی براساس منابع اسلامی، برای ارتقای تاب‌آوری در حوزه روان‌شناسی مثبت‌گرا فراهم آورد. در این پژوهش از روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی بهره گرفته شد؛ روشی که به‌طور خاص برای استخراج، فهم و استنباط آموزه‌های روان‌شناختی از منابع اسلامی نظیر قرآن کریم و متون روایی کاربرد دارد. این روش به پژوهشگر امکان می‌دهد تا با بررسی عمیق و نظام‌مند متون، مضامین مرتبط با تاب‌آوری را شناسایی و تبیین نماید. فرایند تحلیل در پنج مرحله متوالی انجام گرفت: نخست، مشاهده نظام‌مند و انتخاب هدفمند منابع معتبر؛ دوم، غرقه شدن در محتوا از طریق مطالعه مکرر و دقیق متون به‌منظور درک عمیق معنایی؛ سوم، صورت‌بندی یافته‌ها و استخراج مفاهیم کلیدی در قالب گزاره‌های روان‌شناختی؛ چهارم، اعتبارسنجی یافته‌ها با اتکاء به نظر متخصصان حوزه‌های دینی و روان‌شناسی و مقایسه با مبانی نظری؛ و در نهایت، بازنگری و ارائه گزارش نهایی با هدف دستیابی به مدلی مفهومی و قابل اتکاء. این رویکرد کیفی امکان می‌دهد تا ارتباط میان آموزه‌های دینی و سازه‌های روان‌شناسی مثبت‌گرا، از جمله تاب‌آوری، با دقت بیشتری روشن شود. در گام نخست، مفاهیم و گزاره‌های مرتبط با تاب‌آوری از آیات و روایات استخراج شد، سپس با به‌کارگیری اصول پیش‌پردازش متن همچون هم‌معنایی، چندمعنایی و حوزه‌های معنایی مورد تحلیل قرار گرفت. بر این اساس، 9 مؤلفه اصلی تاب‌آوری شامل تعهد مذهبی، پذیرش، نگرش تکلیف‌مدارانه، جهت‌گیری هدف، قوت اراده، پایداری در برابر دشواری‌ها، ظرفیت بالای سازگاری، صلابت و کنترل هیجانی شناسایی شد. در ادامه، مؤلفه‌ها بر پایه شباهت کارکردی دسته‌بندی شدند. برای اطمینان از اعتبار پژوهش، نظر ۱۰ تن از متخصصان علوم دینی و روان‌شناسی دریافت شد و نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) محاسبه شد که به‌ترتیب بالاتر از 0.62 و 0.79 به دست آمد. براساس یافته‌های این پژوهش، تاب‌آوری روان‌شناختی متشکل از چهار بُعد اساسی وظیفه‌شناسی، پایداری، انعطاف‌پذیری و رشد شخصی است. این ابعاد نمایانگر جنبه‌های گوناگون توانایی فرد در مواجهه با مشکلات و چالش‌های زندگی بوده و می‌توانند به‌عنوان شاخص‌هایی معتبر برای سنجش میزان تاب‌آوری افراد مورد استفاده قرار گیرند. شناسایی این ابعاد نه‌تنها در فهم عمیق‌تر سازه تاب‌آوری اهمیت دارد، بلکه زمینه‌ای کاربردی برای توسعه ابزارهای سنجش ازجمله پرسشنامه‌های استاندارد فراهم می‌سازد. افزون‌بر این، نتایج به‌دست آمده می‌تواند مبنای طراحی مداخلات روان‌شناختی و بسته‌های آموزشی هدفمند قرار گیرد که هدف آن تقویت ظرفیت‌های تاب‌آوری و ارتقای کیفیت زندگی افراد در حوزه‌های مختلف به‌ویژه آموزش و تربیت است. بدین ترتیب، پژوهش حاضر گامی مؤثر در جهت تلفیق مبانی نظری با کاربست‌های عملی در روان‌شناسی مثبت‌گرا و آموزش نیروی انسانی به‌شمار می‌آید. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| الگوی مفهومی؛ تاب‌آوری روان‌شناختی؛ روایی‌محتوایی؛ تحلیل کیفی؛ منابع دینی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,424 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 600 |
||