مقدمه

عفونت‌های دستگاه‌ تنفسی‌ یکی‌ از عوامل‌ مهم‌ مرگ‌‌و‌میر در گربه‌ها بـه‌ شمار می‌آیند. کلیسی ‌ویروس‌هــا (FCV) Feline Calicivirus و هرپس‌ ویروس‌هــا (‌feline herpesvirus type 1 (FHV-1)) به‌عنوان شایع‌ترین عوامل عفونت‌های دستگاه‌ تـنفس‌ فوقانی‌ در گربه‌سانان (‌Feline upper respiratory tract disease (FURTD))‌ می‌باشند (1، 2). مسیرهای طبیعی عفونت FCV بینی، دهان و ملتحمه است. زخم‌های دهانی برجسته‌ترین ویژگی پاتولوژیک عفونت FCV می‌باشند. عفونت‌های FCV در گربه‌ها معمولاً علائم خفیف تا متوسطی ایجاد می‌کنند که خودبه‌خود محدود می‌شوند، مواردی از پنومونی شدید، سقط جنین و سندرم لنگش تب‌دار حاد (Acute febrile lameness syndrome) مرتبط با FCV به‌طور فزاینده‌ای گزارش شده است. عفونت می‌تواند به بیماری حاد یا مزمن در دستگاه تنفسی فوقانی منجر شود که با طیف گسترده‌ای از علائم مربوط به دستگاه فوقانی و تحتانی تنفس و گوارش همراه است که معمولاً علائم خفیف تا متوسطی ایجاد می‌کنند و خودبه‌خود محدود می‌شوند (2-4). بر‌اساس علائم بالینی، FCV به دو بیماری دستگاه تنفسی فوقانی (upper respiratory tract disease (FCV-URTD)) و بیماری سیستمیک ویروسی (virulent systemic disease (FCV-VSD)) تقسیم می­گردد (3). در فرم FCV-URTD علائم به ضایعات وزیکولی مخاطی و زخم­ها و درگیری­های تنفسی، التهاب بینی و ملتحمه و همچنین اسهال محدود‌ می‌شوند. در فرم FCV-VSD زخم­های شدید دهانی، همراه با ادم در اندام­های بدن، برونشیت و پنومونی و آسیب به کبد هم به تظاهرات کلاسیک بیماری اضافه‌ می‌گردد. این فرم بیشتر در گربه­های جوان مشاهده شده است و میزان مرگ‌و‌میر تا 79 درصد می­رسد (5). گزارشات اخیر، حاکی از روند افزایشی از فرم FCV-VSD در سراسر جهان می­باشد (6-8). پلی آرتریت و زخم­های مخاطی‌پوستی از ویژگی­های کمتر شایع FCV می‎باشند (9).

‌ویروس کلیسی ویروس کربه‌ها، یکی از اعضای جنس وسی ویروس (Vesivirus) از خانواده کلیسی ویریده (Caliciviridae)، دارای یک ژنوم RNA تک‌رشته‌ای با سنس مثبت به طول 5/7 کیلوباز است (2). ژنوم ویروس، شامل سه چارچوب خوانش باز (open‌reading frames (ORFs)) می­باشد. قسمت ORF1 حاوی اطلاعات ژنتیکی برای سنتز پروتئین‌های غیرساختاری‌ می‌باشد، در‌حالی‌که پروتئین‌های اصلی (VP1) و فرعی (VP2) کپسید به‌ترتیب توسط ORF2 و ORF3 رمزگذاری می­شوند (10). از این میان، ORF2 پروتئین آنتی‌ژنیک اصلی ویروس است و تقریباً از 670 اسید آمینه تشکیل شده که شامل شش ناحیه متمایز A، B، C، D، E و  F‌می‌باشد (11).

از‌لحـاظ‌ ژنتیکـی‌ سویه‌هـای FCV بـه‌صورت‌ یک‌ گروه‌ بزرگ‌ هتروژن‌ وجـود دارند. این در حالی است که تجزیه‌و‌تحلیل جدایه‌های ژاپنی نشان داده است 2 گروه ژنتیکی (ژنوتیپ) FCV وجود دارد و تا به حال ژنوتیپ II فقط در ژاپن گزارش شده است. بـه‌‌هرحـال‌ ممکن‌ است‌ تفاوت‌ قابل‌ملاحظه‌ای بین‌ سویه‌های جداشده،‌ به‌خصوص‌ در ناحیه‌ ایمونوژن‌ ژن‌ کپسید ویـروس‌ وجـود داشته‌ باشد. این‌ تنوع‌ ژنتیکی‌ ازنظر اپیدمیولوژی جهت‌ بقای ویروس‌ مفید است؛ زیرا سبب تفاوت‌ بین‌ سویه‌های FCV جهت‌ فرار از سد ایمنی‌ میزبانان‌‌ می‌شود (12، 13).

گربه‌سانان به‌عنوان میزبان‌های اصلی FCV معرفی شده­اند و گزارشات زیادی از شناسایی و جداسازی این ویروس از گربه‌های خانگی و برخی از انواع حیوانات وحشی کمیاب مانند شیرها، یوزپلنگ‌ها و ببرها ارائه شده است  (6، 14، 15). مطالعات اخیر، حاکی از توانایی انتقال بین‌گونه‌ای FCV و شناسایی و جداسازی عامل بیماری از سگ‌ها می­باشد (16). به‌منظور ارزیابی بیشتر از توانایی ایجاد بیماری بالینی FCV در گونه­های غیر‌گربه­سان، به مطالعات بیشتری برای تعیین دامنه واقعی میزبانی و پتانسیل بیماری‌زایی آن در این میزبان­های جدید نیاز است.      

این ویروس‌ بسیار مسری بوده‌ و گربه‌های بیمار، از‌جمله منابع اصلی عفونت می‌باشند. با‌این‌حال، گربه‌های سالم آلوده به ویروس (بدون علامت) می­توانند ماه‌ها تا سال‌ها به‌عنوان حامل به انتشار ویروس ادامه دهند که از‌جمله عوامل اصلی تسهیل‌کننده در شیوع بالای FCV-VSD می­باشند (12). ویروس می‌تواند در میان‌ جمعیت گربه‌ها به‌طور مستقیم و از‌طریق تماس با اشیای آلوده گسترش یابد. گربه‌های جوان و بچه‌گربه‌ها در محیط‌های چند گربه­ای بیشتر مستعد FCV-URTD می‌باشند (8). ویروس FCV به‌عنوان یک ویروس تک سروتیپ می­باشد (17). مطالعات صورت گرفته توسط Smith و همکاران‌ در سال 2020 و Arcidiaco و همکاران در سال 2024 نقش اثر محافظتی متقابل بالقوه واکسن‌های FCV را تأیید‌ می‌کنند (18، 19). با‌توجه‌به ژنوم RNA بسیار متغیر با تنوع ژنتیکی بالا، نگرانی‌هایی در‌مورد پیدایش سویه‌های مقاوم به واکسن و عبور از سد ایمنی حاصل از سویه‌های واکسنی موجود، وجود دارد (12، 17، 20). مطالعات قبلی حاکی از آسیب‌پذیری بیشتر گربه‌‌های واکسینه‌‌نشده‌ در برابر بیماری می­باشد. اگرچه مطالعات قبلی نشان می­دهد واکسیناسیون می­تواند از بیماری جلوگیری یا آن را محدود کند. با‌این‌حال در مواردی واکسیناسیون‌ در کاهش‌ شیوع‌ بیماری مؤثر واقع‌ نشده‌ است. این موضوع در سال‌های اخیر، در‌مورد سویه‌های FCV-VSD گزارش شده است (8، 21، 22). مطالعات گسترده اپیدمیولوژی در‌مورد FCV در کشورهای مختلف، حاکی از شیوع نسبتاً بالای این ویروس در گربه­ها می­باشد. طی سال‌های اخیر مطالعات محدودی در‌زمینه جداسازی این ویروس در ایران صورت گرفته است (23، 24). از‌ایـن‌رو بـا‌توجـه‌‌بـه‌ اهمیـت‌ بیماری کلیسی ویروس‌ در گربه‌ها، مطالعـه‌ حاضـر بـا هـدف‌ بررسی‌ فراوانی‌ عفونت‌ کلیسی ویـروس‌ در گربه‌­های خانگی و خیابانی و ارزیابی‌ ارتباط‌ بـین‌ عوامل‌ خطر شامل‌ سن‌، سابقه‌ واکسیناسیون‌، سابقه‌ ابتلا به کلیسی ویروس‌، تراکم‌ محل‌ نگهداری و محل‌ زندگی‌ گربه‌ها و عفونت‌ FCV انجام‌ شد.

مواد و روش کار

مطالعه‌ حاضر از نوع‌ توصیفی‌‌تحلیلی‌ و به‌ روش‌ مقطعی‌ از شهریور ماه‌ سال‌ ١٤٠١ تا شهریور ماه‌ سال‌ ١٤٠٢ به‌‌مدت‌ یک‌ سال‌ انجام‌ شد. جمعیت‌ مورد‌مطالعه‌ شامل‌ گربه‌­های خانگی‌ و خیابانی‌ بودند که‌ به‌دلیل‌ ویزیت‌ سالیانه‌ و یا تصادفات‌ و شکستگی‌ها توسط‌ صاحبان‌ آن‌ها و یا سایر افراد به‌ بیمارستان­های دامپزشکی شهر تهران‌ ارجاع‌ داده‌‌ می‌شدند. برای محاسبه‌ حجم‌ نمونه‌ با استفاده‌ از فرمول‌ مطالعات‌ مقطعی‌ و با در نظر گرفتن‌ شیوع‌ کلیسی ویروس که‌ براساس‌ مطالعات‌ قبلی‌ در ایران‌ ٣/١٣ درصد (24) است، با سطح‌ اطمینان‌ ٩٥ درصد و دقت‌ ٠٥/٠ برابر با ١٨٠ نمونه‌ محاسبه‌ شد. ضوابط‌ ورود به‌ مطالعه،‌ گربه‌­های خانگی‌ یا خیابانی‌ از هر دو جنس‌ و به‌ نسبت‌ مساوی بودند که در گروه‌های سنی‌ زیر ٦ ماه‌ (Kitten)، ٦ ماه‌ تا 1 سال‌ (Juvenile) و بالای 1 سال‌ تا 7 سال‌ (Adult) قرار داشتند.

نمونه­گیری به‌صورت دردسترس و اتفاقی از گربه‌­هایی‌ انجام شد که براساس معاینه بالینی دامپزشک‌ فاقد هرگونه علائم بیماری کلیسی ویروس، از‌جمله زخم دهان، ترشحات چشمی‌بینی، بی‌حالی، لنگش، عفونت دستگاه تنفسی تحتانی و علائم انتریت و واجد معیارهای ورود به مطالعه بودند. پرسش‌نامه‌ جهت‌ جمع‌‌آوری اطلاعات‌ جمعیت‌شناختی‌ گربه‌ها شامل‌ تاریخ‌ ویزیت‌، سن‌، جنس‌، نژاد، سابقه‌ واکسیناسیون علیه کلیسی ویروس‌‌‌، سابقه‌ ابتلا به‌ کلیسی ویروس‌، محل زندگی، تراکم‌ محل‌ نگهداری گربه‌­ها و خانگی‌ یا خیابانی‌ بودن‌ آن‌ها تهیه‌ گردید. نمونه‌‌برداری از گربه­های موردمطالعه از حلق‌ به‌وسیله‌ سوآب‌ انجام‌ شد. سوآب‌ها در لوله‌های استریل‌ حاوی فسفات بافر سالین با 5/7 pH= قرار داده‌ شدند. به‌منظور جلوگیری از آلودگی­های باکتریایی و قارچی، آنتی‌بیوتیک‌های پنی‌سیلین و استرپتو‌مایسین و داروی آمفی­تریسین B به بافر مذکور اضافه گردید و نمونه‌ها با حفظ چرخه سرمایی به‌ آزمایشگاه‌ دانشکده‌ دامپزشکی‌ دانشگاه‌ تخصصی‌ فناوری‌های نوین‌ آمل‌ ارسال‌ شدند. ژنوم RNA ویروس با استفاده از کیت استخراج Viral DNA/RNA extraction (شرکت‌ Intron، کره‌ جنوبی‌) استخراج‌ گردید. تمام‌ مراحل‌ استخراج‌ طبق‌ پروتکل‌ مندرج‌ در کیت‌ صورت‌ پذیرفت‌؛ به‌‌طور خلاصه‌ نمونه‌ها، طی‌ یک‌ مرحله‌ هضم‌ شیمیایی‌ و آنزیمی‌ (به‌‌ترتیب‌ لایزیز بافر و پروتئیناز k‌) و ٢ مرحله‌ شست‌وشوی ماده‌ ژنتیکی‌ توسط‌ محلول‌ استحصال‌ موجود در کیت‌ از ستون‌ استخراج‌ به‌ دست‌ آمدند. جهت‌ تشخیص‌ RNA ویروس‌ از روش‌ مولکولی‌ RT-PCR دو مرحله‌ای استفاده‌ گردید. در مرحله اول، برای سنتز cDNA، از کیت سنتز cDNA (شرکت‌ سینا کلون‌، ایران) استفاده گردید. واکنش سنتز cDNA، در طی دو مرحله با حضور 5 میکرولیتر از RNA استحصال‌شده در مرحله قبلی، آنزیم M-MuLV Reverse Transcriptase و پرایمر رندوم هگزامر در حجم نهایی 20 میکرولیتر انجام شد. به‌منظور پیشبرد آزمون، از پروتکل دمایی مندرج‌ در کیت مذکور استفاده شد. در مرحله بعدی، به‌منظور تشخیص‌ حضور ویروس‌ از جفت پرایمرهای ORF2-F/ ORF3-R و F1/R1 به‌وسیله آزمون واکنش زنجیره‎ای پلیمراز (PCR) استفاده گردید (جدول 1). واکنش PCR با حجم نهایی 25 میکرولیتر که شامل 2 میکرولیتر از cDNA در مرحله قبلی، 5/12 میکرولیتر از Super Master Mix PCR (شرکت‌ یکتا تجهیز) به‌ همراه‌ 1 میکرولیتر از پرایمر رفت‌ و 1 میکرولیتر از پرایمر برگشت‌ (شرکت‌ سینا کلون‌) و 5/8 میکرولیتر آب‌ بود در یک سیکل 40 تایی حرارتی (95 درجه سانتی‌گراد به‌مدت 30 ثانیه، اتصال 55 درجه سانتی‌گراد به‌مدت 30 ثانیه و سنتز 72 درجه سانتی‌گراد به‌مدت 40 ثانیه) صورت‌ گرفت‌. بانــد‌های مــورد‌نظـر حاصل از واکنش PCR بــرای ایــن‌ جفت پرایمــرها بــا اســتفاده‌ از عمــل‌ الکتروفــورز روی ژل‌ آگارز 5/1 درصد و رنگ‌آمیزی با رنگ‌ Safe Stain (شرکت‌ سینا ژن‌) بررسی‌ شد. به‌منظور تأیید روش استخراج و به‌دست آوردن بهترین دمای عملکرد پرایمرها از واکسن Biofel ساخت کشور جمهوری چک استفاده گردید و تمام مراحل استخراج مشابه مراحلی بود که برای نمونه‌ها استفاده شد.

جهت تحلیل داده‌ها، عفونت‌ کلیسی ویـروس‌ در گربـه‌­ها بـه‌‌صورت‌ فراوانی‌ مطلق‌ و نسبی‌ بیان‌ شـد. فراوانی‌ و فاصله‌ اطمینان‌ ٩٥ درصد برای آن‌ محاسبه‌ گردید. بـا استفاده‌ از داده‌‌‌‌های پرسش‌نامه‌ ارزیابی‌ ارتباط‌ بین‌ عوامل‌ خطر و عفونت‌ FCV انجام‌ گردید. عوامل‌ خطر بالقوه‌ به‌ گروه­هایی‌ تقسیم‌ شدند که‌ شامل‌ سن‌ گربه‌ (زیـر ٦ ماه‌، ٦ ماه‌ تا 1 سال‌ و بیشتر از 1 سال‌)، جنس‌ (نر و ماده‌)، نژاد (مو کوتاه‌، پرشین‌ و اسکاتیش‌)، سابقه‌ واکسیناسیون‌ علیه کلیسی ویروس‌ (دارد یــا نــدارد)، سابقه‌ کلیسی ویــروس‌ (دارد یــا ندارد)، تراکم‌ محـل‌ نگهـداری گربـه‌ها (انفرادی و یا چندتایی‌) و محل‌ زندگی‌ (خانگی‌، خیابانی‌) بودند.

تجزیـه‌وتحلیل‌ آماری با استفاده‌ از نرم‌‌افزار SPSS نسخه‌ ٢٧ (SPSS Inc. Chicago, IL, USA) انجام‌ شد. برای انتخاب‌ متغیرها برای گنجاندن‌ در تحلیل‌ چندمتغیره‌، از تحلیل‌ تک‌‌متغیره‌ با استفاده‌ از آزمون‌ کای‌اسکوئر (Chi-squared test) استفاده‌ شد. متغیرهایی‌ با مقدار ٢٠/٠ P< برای گنجاندن‌ در تحلیل‌ چنـد‌متغیـره‌ در نظر گرفته‌ شدند (25). تحلیل‌ چند‌متغیره‌ مبتنی‌ بر استفاده‌ از رگرسیون‌ لجستیک‌ و با روش‌ حذف‌ رو به‌ عقب‌ (Backward elimination) بود. وجود هر‌گونه‌ اثر متقابل‌ (Interaction) بین‌ متغیرها در مدل‌ نهایی‌ سنجیده‌ شد. برازش‌ مدل‌ با استفاده‌ از تست‌ بـرازش‌ Hosmer-Lemeshow بـه‌ دست‌ آمد که‌ مقدار ٠٥/٠P< برازش‌ مدل‌ کافی‌ را پیشنهاد‌ می‌کنـد (26). نسبت‌ شانس‌ و مقادیر فاصله‌ اطمینان‌ ٩٥ درصد محاسبه‌ شد و ٠٥/٠P< از‌نظر آماری معنی‌‌دار در نظر گرفته‌ شد.

نتایج

نتایج‌ شیوع‌ کلیسی ویروس‌ براساس‌ آزمون‌ RT-PCR و عوامل‌ خطر مرتبط‌ با کلیسی ویروس‌ براساس‌ تجزیه‌و‌تحلیل‌ تک‌متغیره‌: از ١٨٠ نمونه‌ مورد‌بررسـی،‌ ٩٧ گربـه‌ (٨٨/٥٣ درصد) بــا فاصله‌ اطمینان‌ ٩٥ درصد بین‌ ٣٢/٤٦ تا ٣٣/٦١ درصد آلوده‌ به‌ کلیسی ویروس‌ بودند. همان‌‌طور که‌ در جدول‌ 2 مشاهده‌ می‌­گردد، فراوانی کلیسی ویروس‌ برحسب‌ متغیرهای مورد‌مطالعه‌ آمده‌ است‌. فراوانی‌ کلیسی ویروس‌ در گروه‌ سنی‌ زیـر٦ مـاه‌ ٣/٦٣ درصد بـه‌ دست‌ آمد که‌ بیشتر از سایر گروه‌‌های سنی‌ بود. همچنین‌ فراوانی‌ این‌ ویروس‌ در جنس‌ نر بیشتر بود (١/٥٨ درصد) ولی‌ از‌نظر آماری معنی‌دار نبودند. بیشترین‌ نژاد مورد‌بررسی‌ در مطالعه‌ حاضر نـژاد گربه‌‌های مو کوتاه‌ بودند که‌ فراوانی‌ آلودگی‌ به‌ کلیسی ویروس‌ در آن‌هـا برابر با ٥٠ درصد بود که‌ کمتر از دو نژاد اسکاتیش‌ و پرشین‌ گزارش شد. گربه‌هایی‌ که‌ سابقه‌ واکسیناسـیون‌ نداشتند ٧/٥٨ درصد آلودگی‌ بـه‌ این‌ ویروس‌ را نشـان‌ دادند، اما از‌لحاظ‌ آماری ارتباط‌ معنی‌‌داری بین‌ آن‌ها دیده‌ نشد. گربه‌هایی‌ که‌ سابقه‌ کلیسی ویـروس‌ داشتند ٩/٧٥ درصد آلوده‌ به‌ این‌ ویروس‌ بودند و فراوانی‌ بالاتری در آن‌ها دیده‌ شد. گربه‌هایی‌ که‌ به‌صورت‌ چندتایی‌ نگهداری‌ می‌شدند و گربـه‌های خیابانی‌ فراوانی‌ بیشتری از آلودگی‌ را داشتند که‌ به‌ ترتیب‌ فراوانی کلیسی ویروس‌ در آن‌ها برابر با ٩/٧٣ درصد و ٨/٦٤ درصد بود که‌ ارتباط‌ معنی‌‌داری بین‌ این‌ سه‌ متغیر و آلودگی‌ به‌ کلیسی ویروس‌ وجود داشت‌ (٠٥/٠(P< (جدول‌ 2).

نتایج‌ عوامل‌ خطر مرتبط‌ با کلیسی ویروس‌ بر‌اساس‌ تجزیه‌و‌تحلیل‌ چند‌ ‌متغیره: براساس‌ تجزیه‌و‌تحلیل‌ تک‌‌متغیره‌ تعداد پنج‌ متغیر شامل‌ سن‌، سابقه‌ واکسیناسـیون‌، سابقه‌ ابـتلا به‌ کلیسی ویـروس‌، تراکم‌ محل‌ نگهداری و محل‌ زندگی‌ گربـه‌هـا دارای P-value زیـر ٢/٠ بودند و وارد مدل‌ رگرسیون‌ لجستیک‌ نهایی‌ شدند. سه‌ متغیر سابقه‌ ابتلا به‌ کلیسی ویروس‌، تراکم‌ محل‌ نگهداری و محل‌ زندگی‌ گربه‌ها ارتباط‌ معنی‌داری با میزان‌ فراوانی‌ آلودگی‌ به‌ عفونت‌ کلیسی ویروس‌ دارد. در گربه‌هایی‌ که‌ سابقه‌ ابتلا به‌ کلیسی ویـروس‌ داشتند، شانس‌ آلودگی‌ بـه‌ کلیسی ویـروس‌ نسبت‌ به‌ گروه‌ رفرنس‌ (گربه‌هایی‌ که‌ سابقه‌ ابتلا نداشتند) ٨٠/٣ برابر با فاصله‌ اطمینان‌ ٩٥ درصد (٢٤/٩ - ٥٦/١) بود (٠٠٣/٠P=). همچنین‌ شانس‌ آلودگی‌ به‌ عفونت‌ کلیسی ویروس گربه­هایی‌ که‌ تراکم‌ محل‌ نگهداری آن‌ها بـه‌صورت‌ چندتایی‌ بود‌ نسبت‌ به‌ گربه‌هایی که‌ به‌‌صورت‌ انفرادی نگهداری می‌شدند، ١٢/٥ برابر با فاصله‌ اطمینان‌ ٩٥ درصد (٣٩/١٠ - ٥٢/٢) بود (٠٠١/٠P=). در گربه‌های خیابانی‌ نیز شانس‌ آلودگی‌ به‌ عفونت‌ کلیسی ویروس‌ ٩٧/١ برابر با فاصله‌ اطمینان‌ (١٣/٤ - ١٢/١) نسبت‌ به‌ گربه‌‌های خانگی‌ به‌ دست‌ آمد (٠٤/٠P=). اثر متقابل‌ بین‌ متغیرهای سن‌ و سابقه‌ واکسیناسـیون‌، محل‌ زندگی‌ گربه‌­ها و تراکم‌ محل‌ نگهداری، سابقه‌ ابتلا به‌ کلیسی ویروس‌ و تراکم‌ محل‌ نگهداری و درنهایت‌ سابقه‌ ابتلا به‌ کلیسی ویروس‌ و محل‌ زندگی‌ گربه‌‌ها سنجیده‌ شد و هیچ‌یک‌ از آن‌ها از‌نظر آماری معنی‌‌دار نبودند (جدول 3‌). برای مدل‌ نهایی‌، آزمون‌ نیکویی‌ برازش‌ نشان‌ داد ‌ برازش‌ مدل‌ رگرسیون‌ لجستیک‌ دو جمله‌ای در سطح‌ خوب‌ ارزیابی‌ می‌شود (١٥/٠P=).

بحث‌

کلیسی ویروس‌ گربه‌ (FCV) یک‌ ویروس‌ بسیار مسری است‌ که‌ در گربه‌ها یافت‌‌ می‌شود و عامل‌ عفونت‌های تنفسی‌ فوقانی‌ و دهان‌ است‌ (21، 22). ‌در مطالعه حاضر، FCV در 97 مورد از 180 مورد (88/53 درصد) شناسایی شد. مطالعات قبلی حاکی از گستره جهانی کلیسی ویروس گربه­ای در جمعیت گربه­ها در سراسر جهان است. میزان این فراوانی در بسیاری از کشورهای اروپایی از نسبت بسیار بالایی برخوردار است. این میزان در کشورهایی مانند فرانسه، انگلستان، پرتغال، روسیه و آلمان به‌ترتیب 26 درصد، 16 درصد، 23 درصد، 7/25 درصد و 23 درصد بوده است. Zheng و همکاران‌ در سال 2021 در مطالعه‌ای با بررسی‌ میزان‌ شیوع‌ بیماری کلیسی ویروس‌ گربه‌ در گربه‌های استان‌ گوانگجو چین‌، درصد شیوع‌ را ٤٣ درصد گزارش‌ دادند (27). Xu و همکاران در سال ٢٠١7 در مطالعه‌ای دیگر در شهر پکن‌ کشور چین‌، میزان‌ شیوع‌ بیماری کلیسی ویروس‌ گربه‌ را 3/46 درصد گزارش‌ کردند (28). Berger و همکاران‌ در سال 2015 میزان‌ شیوع‌ بیماری کلیسی ویروس‌ در گربه‌های کشور سوئیس‌ را به‌ترتیب در گربه­های با علائم مشکوک ٤٥ درصد و در گربه‌های سالم 8 درصد گـزارش‌ دادند (29). مطالعات صورت‌گرفته در سایر کشورها هم گستره بالای این بیماری (35/ 19 الی 45 درصد) را نشان می­دهد. این میزان نسبتاً بالای شیوع در مطالعات مختلف می­تواند بـه‌ عـواملی‌ نظیر موقعیت‌ جغرافیایی‌، جمعیت‌ نمونه­گیری‌شده و حجم‌ نمونه‌ بستگی‌ داشته باشد.

مطالعات‌ بسیار محدودی در‌رابطه‌با شیوع‌ کلیسی ویروس‌ گربه‌سانان‌ در ایران صورت‌ گرفته‌ است‌. Najafi و همکاران در سال 2014 در مطالعه‌ای به‌ بررسی‌ مولکولی‌ و بالینی‌ شیوع‌ کلیسی ویروس‌ گربه‌ پرداختند و میزان آلودگی کلیسی ویروس‌ در گربه‌هــا را ٤٣ درصد گزارش نمودند و همچنین جداسازی 100 درصدی از تمام گربه­های مورد‌مطالعه دارای URTD را نشان دادند (23). باتوجه‌به میزان نسبتاً بالای آلودگی به‌دست‌آمده در مطالعه حاضر، این‌طور به نظر‌ می‌رسد گردش بالای FCV در جمعیت میزبان حساس، ممکن است موجب رخداد جهش­های سازگار‌کننده در ویروس شده، در‌نتیجه انتقال آن افزایش یافته و شیوع آن بیشتر گردد (30).

در مطالعه حاضر، فراوانی عفونت‌ کلیسی ویروس‌ در گروه‌ سنی‌ زیـر ٦ مـاه‌ ٣/٦٣ درصد بـه‌ دست‌ آمد که‌ در مقایسه با گربه­های 6 تا 12 ماه (7/41 درصد) میزان آلودگی بیشتری نشان دادند. این نتایج با یافته‌های ذکر‌شده توسط سایر محققین مطابقت دارد (31، 32). دلایل مختلفی در ترسیم این الگوی شیوع وابسته به سن مؤثر‌ می‌باشند. یکی از این دلایل مهم وجود آنتی‌بادی مادری و میزان پایداری آن‌ می‌باشد. در یک مطالعه، میزان میانگین نیمه عمر آنتی‌بادی مادری ناشی از FCV، 15 روز و تداوم آن‌ها 10 تا 14 هفته تعیین شد. تداوم و پایداری آنتی‌بادی به‌مدت تقریباً ۳ ماه دلیل قابل‌توجهی برای کاهش ابتلا و شیوع در سن پایین است (33، 34). مکانیسم دیگر، پاسخ ایمنی برای کسب مقاومت در برابر عفونت در گربه­های مسن‌تر (بیش از 3 سال) در مقایسه با گربه­های جوان­تر‌ می‌باشد، که بر میزان تیتر ویروسی که به خارج از بدن انتشار می­یابد تأثیر می­گذارد. این مسئله به‌نوبه‌خود بر میزان عیار ویروسی موجود در نمونه هم تأثیرگذار است. دلیل دیگر این است که گربه‌های مسن‌تر در مقایسه با گربه‌های جوان‌تر سابقه واکسیناسیون بیشتری دارند که به تکامل پاسخ ایمنی بهتری در حیوانات مسن‌تر در مقایسه با حیوانات جوان‌تر منجر می­گردد (35).

 آلودگی به ویروس کلیسی گربه­سانان (FCV) در جمعیت عمومی گربه­ها شایع است. مطالعات قبلی بیانگر وجود یک ارتباط مشخص بین تراکم گربه­ها در یک محل زندگی و میزان شانس ابتلا و آلودگی به ویروس می­باشد. این میزان در گربه­هایی که در محیط­هایی با نظارت و وضعیت بهداشتی خوب و همچنین در تراکم کمتر زندگی می­کنند، مانند محیط­های خانگی در مقایسه با گربه­هایی که در تراکم بالا در پناهگاه­ها و به‌صورت خیابانی‌ می‌باشند، کمترین آلودگی را نشان می­دهد. علت این مسئله را می­توان به استرس‌ بالای موجود در محل زندگی در این مکان­ها و افزایش تماس میزبان­ها با یکدیگر که شرایط مناسبی بــرای انتشار سریع‌ این‌ ویروس‌ فراهم‌ می‌کنند، مرتبط دانست (35-38).

نتایج مطالعه Duclas و همکاران‌ در سال 2024 نشان‌دهنده شـیوع‌ ویروس‌ در گربه‌های سالمی است که به تعداد کمتر از 4 گربه در یک محل نگهداری می­­شوند (5/2 درصد) و گربه­های سالمی که به‌صورت گروه‌های 4تایی و بیشتر نگهداری‌ می‌شوند (32 درصد). همچنین شیوع این عفونت در گربه­هایی که در پناهگاه­ها و در جمعیت­هایی با تراکم بالا نگهداری‌ می‌شوند تا 90 درصد نیز گزارش شده است (39). ایـن‌ شـیوع‌ بـالا بـا توانـایی‌ کلیسی ویـروس‌ گربـه‌ بـرای ایجــاد درگیری بدون‌ علامت‌ در ناحیه‌ اوروفارنکس‌ برخی‌ گربه‌ها مشخص‌ شده‌ است‌ (40). محیط­های با تراکم بالای جمعیت گربه­ها، موجب تسهیل گردش بالای ویروس در جمعیت میزبان­های حساس می­گردد و در‌نهایت امکان ارائه مستمر سویه‌های جدید  FCVرا فراهم می­کند. آلوده شدن یک گربه‌ به بیش از یک سویه ویروس می‌تواند به رویدادهای نوترکیبی منجر شود و تنوع ژنتیکی را افزایش دهد. این مورد اخیر ممکن است با انتخاب واریانت‌های آنتی‌ژنی مرتبط باشد که از پاسخ ایمنی جمعی فرار می‌کند و از این طریق، عفونت اندمیک در جمعیت گربه‌ها را امکان‌پذیر می­سازد (34). نتایج‌ مطالعه‌ حاضر نشان‌ داد تراکم‌ گربه­ها در محل زندگی تأثیر معنی‌داری بـر شیوع‌ کلیسی ویروس‌ گربه‌هـا دارد.

از دیگر عوامل‌ مؤثر بر شیوع‌ کلیسی ویروس،‌ محل‌ زنـدگی‌ گربه‌هـا می‌باشد که در مواردی با فاکتور تراکم همراه‌ می‌شود. چنان‌که در مطالعه‌ حاضر مشخص‌ شد میزان‌ شیوع‌ کلیسی ویروس‌ گربه‌سانان‌ در گربه‌های خیابانی‌ بیشتر از گربه‌های خانگی‌ بود. نتایج‌ مطالعه‌ Dall'Ara و همکاران‌ در سال 2019 که‌ به‌ بررسی‌ میزان‌ شیوع‌ کلیسی ویروس‌ گربه‌سانان‌ در کلنی‌های گربه‌‌‌های خیابانی در ایتالیا پرداختند نشان‌ داد ‌ ٨٥ درصد از گربه‌های خیابانی‌ از‌لحاظ آنتی‌بادی برای FCV مثبت بودند (41). در مطالعه دیگر که توسط Hamdan و همکاران در سال 2021، در شهر موصل عراق صورت گرفت، میزان آلودگی در گربه‌‌های خانگی و خیابانی به‌ترتیب 5/45 درصد و 1/49 درصد گزارش شد (32).

در گربه‌های مبتلا به فرم حاد بیماری، FCV در تمام مایعات دفعی بدن قابل‌ردیابی می­باشد. در بیشتر گربه‌ها، ویروس طی یک دوره 30 روزه از بدن حذف می­گردد. البته در برخی موارد، به‌دلیل کلونیزه شدن ویروس در لوزه‌ها و سایر بافت‌ها، حیوان به حامل بیماری تبدیل شده و حتی مدت‌ها پس از بهبودی نیز قادر به دفع ویروس خواهد بود (40). در مطالعه Spiri و همکاران‌ در سال 2022 گزارش‌ شده‌ است‌ کــه‌ کلیسی ویروس‌ گربه‌‌ می‌تواند از‌طریق‌ مکانیسم‌های مختلف‌ در گربه‌های حامل سالم‌ از سیستم نظارتی‌ ایمنی‌ میزبان‌ فـرار کند و در مواردی گربه­های آلوده مادام‌العمر حامل ویـروس‌ باشند (42)؛ بنابراین شیوع‌ بالای کلیسی ویروس‌ در یک جمعیت می­تواند به‌ عوامل‌ دیگری‌ مانند حضور گربه‌های حامل و آلوده‌ در جمعیت‌ گربه‌ها بستگی‌ داشته باشد کـه‌ بـه‌‌صورت‌ مداوم‌ ویروس را منتشر‌ می‌‌کنند و موجب آلودگی‌ گربه‌های دیگر‌ می‌شوند (41). در مطالعه حاضر تاریخچه ابتلای حیوان به بیماری FCV مورد توجه قرار گرفت. نتایج نشان‌دهنده میزان نسبتاً بالای موارد مثبت آلودگی در گروهی از حیوانات مورد‌مطالعه بوده است.

این‌طور به نظر می­رسد که این نتایج را‌ می‌توان با توانایی ویروس در ایجاد عفونت پایدار مرتبط دانست. گربه­هایی که حامل مزمن ویروس باشند در شرایط خاصی، مانند استرس یا ضعف سیستم ایمنی، ویروس را مجدداً فعال می­کنند. این وضعیت می­تواند به عفونت مجدد یا انتقال ویروس به گربه­های دیگر منجر شود؛ بنابراین مدیریت بهداشتی مناسب، واکسیناسیون منظم و کاهش استرس محیطی می­تواند به کاهش خطر عفونت مجدد کمک کند.

میزان بالای آلودگی به ویروس کلیسی ‌گربه (88/53 درصد) در مطالعه حاضر نسبت به پیش‌بینی‌های قبلی می‌تواند به چند عامل مهم نسبت داده شود. نخست، گردش بالای ویروس در جمعیت مورد‌مطالعه، به‌ویژه در گربه‌های خیابانی و گربه‌هایی که به‌صورت چندتایی نگهداری می‌شوند، موجب افزایش تماس بین میزبان‌ها و تسهیل انتشار ویروس شده است. دوم، حضور حاملان بدون علامت نقش قابل‌توجهی در حفظ و انتشار ویروس دارد، چرا‌که گربه‌های سالم آلوده می‌توانند برای مدت طولانی ویروس را دفع کرده و سایر حیوانات را آلوده کنند. سوم، سابقه ابتلا و واکسیناسیون متنوع گربه‌ها ممکن است بر نتایج RT-PCR تأثیر گذاشته باشد؛ برخی حیوانات پیش‌تر مبتلا یا واکسینه شده بودند و واکسیناسیون با سویه زنده اصلاح‌شده نیز می‌تواند باعث مثبت شدن کاذب نمونه‌ها شود. چهارم، شرایط محیطی و تراکم جمعیت گربه‌ها در محل نگهداری، به‌ویژه در محیط‌های خیابانی یا گروهی، گردش ویروس را افزایش داده و شانس ابتلا را بالا می‌برد. در‌نهایت، ویژگی ژنتیکی ویروس کلیسی با تنوع بالا و توانایی ایجاد سویه‌های جدید از‌طریق رویدادهای نوترکیبی، امکان عفونت مجدد و شیوع گسترده‌تر را فراهم می‌کند. ترکیب این عوامل می‎تواند توضیح‌دهنده میزان بالای آلودگی مشاهده‌شده در مطالعه حاضر باشد.

نتیجه‌گیری نهایی: مطالعه حاضر فراوانی نسبتاً بالای عفونت با FCV را در جمعیت مورد‌مطالعه نشان داد و بر نقش عوامل مختلفی، از‌جمله سن، محل زندگی (خانگی یا خیابانی)‌، تراکم جمعیت و وضعیت ایمنی میزبان در میزان آلودگی تأکید داشت. اهمیت فاکتورهای محیطی و ایمنی در اپیدمیولوژی بیماری با تفاوت شیوع بین گربه‌های خیابانی و خانگی، همراه با شیوع بالاتر در سنین پایین‌تر برجسته‌ می‌گردد. همچنین میزان بالای آلودگی در مطالعه حاضر (88/53 درصد)، همراه با نتایج مطالعات قبلی داخلی و بین‌المللی، بیانگر ظرفیت بالای FCV برای بقا، گسترش و ایجاد تنوع ژنتیکی (به دنبال فرایند‌های نوترکیب در طی عفونت‌های هم‌زمان دو واریانت ژنتیکی متفاوت و موتاسیون‌های احتمالی در طی فرایند همانندسازی ژنوم ویروس)‌ می‌باشد. حضور و گردش حاملان بدون علامت ویروس و توانایی بالقوه آن در ایجاد عفونت‌های پایدار، تهدیدی مهم برای کنترل بیماری در جمعیت گربه‌ها تلقی می‌شود. با‌توجه‌به موارد ذکر‌شده، طراحی و اجرای برنامه‌های پایدار و اساسی به‌منظور تقویت و ارتقای برنامه‌های واکسیناسیون، طراحی و تولید واکسن‌های جدید که ازلحاظ آنتی‌ژنی شباهت بالایی با سویه‌های در حال گردش در کشور داشته باشد، کاهش تراکم حیوانات در محل‌های نگهداری، کنترل جمعیت گربه‌ها، بهبود شرایط بهداشتی و اجرای طرح‌های پایش منظم، به‌عنوان راهکارهای مؤثر در پیشگیری و کنترل FCV پیشنهاد می‌شود.

از محدودیت­های مطالعه حاضر، گزارش فراوانی بیش‌از‌حد آلودگی‌ می‌باشد که یکی از دلایل آن احتمال مواجهه پیشین برخی از گربه‌ها با کلیسی ویروس است. همچنین واکسیناسیون اخیر گربه­ها با سویه زنده اصلاح‌شده ویروس می‌تواند به نتیجه مثبت کاذب منجر گردد. علاوه‌بر‌این، روش نمونه‌گیری راحت و اتفاقی نیز می‌تواند دلیل آن باشد. در این روش، نمونه‌ها بر‌اساس دسترسی آسان انتخاب می‌شوند و ممکن است شامل تعداد بیشتری از حیوانات در معرض خطر بالاتر یا با سابقه ابتلا به بیماری باشند که درنتیجه فراوانی مشاهده‌شده را نسبت به جمعیت عمومی بالاتر نشان می‌دهد. با‌این‌حال جهت رفع این محدودیت در بررسی عوامل خطر رخداد این بیماری، هر دو متغیر سابقه واکسیناسیون و سابقه ابتلاء به بیماری در مدل گنجانده شدند تا نسبت شانس تعدیل‌شده با در نظر گرفتن اثر مخدوشگری این دو متغیر به دست آید.

ملاحظات اخلاقی

تمام مراحل و آزمایش­های حیوانی مطالعه با کد اخلاق: IR.IAU.BABOL.REC.1402.023 در کمیته اخلاق پژوهش­­های حیوانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل تأیید و مطابق با پروتکل­های اخلاقی تحقیقات بر روی حیوانات انجام شده است.

حامی مالی

مطالعه حاضر حاصل پایان‌نامه خانم نسترن سادات نجفی بهابادی برای اخذ درجه دکتری حرفه‌ای در رشته دامپزشکی از دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل بود و هیچ‌گونه کمک مالی از سازمانی‌های دولتی، خصوصی و غیرانتفاعی دریافت نکرده است.

سپاسگزاری

 بدین‌وسیله از مجموعه دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل و دانشگاه تخصصی فناوری‌های نوین آمل که در اجرای مطالعه حاضر یاری رساندند، صمیمانه تشکر می‌شود.

  تعارض منافع

هیچ گونه تعارض منافعی در ارتباط با این مطالعه وجود ندارد.