مدل نقش‌آفرینی اتاق‌های بازرگانی به‌عنوان نهاد واسط و تسهیلگر در زیست‌بوم نوآوری | ||
| فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی | ||
| دوره 19، شماره 3، پاییز 1405، صفحه 154-189 اصل مقاله (1 M) | ||
| نوع مقاله: مقالات پژوهشی- کیفی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22059/jed.2026.417601.654711 | ||
| نویسندگان | ||
| امیرحسین عباسی* 1؛ علیرضا عزیزی2؛ سیدمحمدرضا هاشمی3؛ سید حامد حکم آبادی4 | ||
| 1گروه نوآوری و ارتباط با دانشگاه، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی | ||
| 2معاونت دبیرکل، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی | ||
| 3دفتر طرح و برنامه اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی | ||
| 4گروه اقتصاد، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران | ||
| چکیده | ||
| هدف: امروزه، سرعت شتابان تحولات فناوری، تخصصی‌شدن روزافزون علوم و پویایی بازارهای جهانی، مرزهای رقابت‌پذیری بنگاه‌های اقتصادی را دستخوش تغییرات بنیادین کرده است. در چنین شرایطی، رسوخ نوآوری در صنایع صرفاً یک مزیت رقابتی نیست، بلکه نقش مهمی در بقا و تداوم فعالیت بنگاه‌ها ایفا می‌کند. باتوجه‌به پیچیدگی فرایندهای توسعه فناوری، بنگاه‌های صنعتی امروزی دیگر نمی‌توانند برای رشد و نوآوری تنها به منابع و ظرفیت‌های محدود درون‌سازمانی متکی باشند؛ ازاین‌رو، جذب دانش از محیط پیرامون و اتخاذ رویکرد "نوآوری باز" به رویکردی حائز اهمیت تبدیل شده است. در همین راستا، ارتباط مستمر و هدفمند میان بخش صنعت و بخش دانشی، یکی از عوامل تسهیل‌کننده توسعه اقتصاد دانش‌بنیان است. اگرچه امکان برقراری ارتباط مستقیم میان صنایع و بخش دانشی وجود دارد، اما نقش‌آفرینی نهادهای واسط برای برقراری اتصالی پایدار بسیار حیاتی است. بررسی پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که شکل‌گیری یک شبکه کارآمد، نیازمند حضور متوازن نمایندگانی از هر دو سمت عرضه (دانش) و تقاضا (صنعت) است؛ اما در زیست‌بوم نوآوری کشور، تمرکز عمده نهادهای واسط بر سمت عرضه بوده و جای خالی نهادی که به نمایندگی از سمت تقاضا، نیازهای صنعت را به زبان قابل‌فهم برای بخش دانشی ترجمه کند، به‌شدت احساس می‌شود. ازاین‌رو، باتوجه‌به اهمیت درک درست از تقاضا، پژوهش حاضر با هدف "تبیین نقش اتاق‌های بازرگانی به‌عنوان نهاد نماینده بخش خصوصی در تسهیل ارتباطات بین بخش صنعت و بخش دانشی" انجام شده است. روش: پژوهش حاضر از حیث رویکرد گردآوری داده‌ها، پژوهشی کیفی محسوب می‌شود. به‌منظور افزایش غنا و اعتبارپذیری نتایج، داده‌ها صرفاً از یک منبع گردآوری نشد، بلکه با رویکرد مثلث‌سازی داده‌ها از سه مسیر مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، مشاهدات میدانی در رویدادها و بازدیدها و نشست‌های کاری و تخصصی با خبرگان زیست‌بوم نوآوری استخراج گردید. جامعه آماری پژوهش شامل مطلعان کلیدی و فعالان زیست‌بوم نوآوری و صنعت (با تمرکز بر مطالعه موردی استان خراسان رضوی) بوده است. بخش عمده‌ای از داده‌های پژوهش با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری، از طریق مصاحبه‌های عمیق و نیمه‌ساختاریافته و گفت‌وگوهای هدفمند با ۵۴ نفر از خبرگان گردآوری شد. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از روش "تحلیل مضمون" در شش گام (آشنایی با داده‌ها، کدگذاری اولیه، جستجوی مضامین، بازبینی شبکه مضامین، نام‌گذاری و در نهایت نگارش خروجی) انجام پذیرفت که طی آن، کدهای استخراج‌شده به مضامین فرعی و اصلی تقلیل یافتند. در نهایت کیفیت یافته‌های پژوهش بر اساس معیارهای چهارگانه اعتبارپذیری، انتقال‌پذیری، اطمینان‌پذیری و تأییدپذیری سنجیده شد. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد بهبود تعاملات در زیست‌بوم نوآوری، لزوماً مستلزم تأسیس نهادهای جدید نیست. در واقع، یافته‌ها بر اهمیت ایفای نقش صحیح بازیگران واسط و تسهیلگر جهت برقراری ارتباط مؤثر میان بازیگران ذی‌نفع (مانند صنایع، شرکت‌های دانش‌بنیان و اساتید دانشگاه) تأکید دارند. بااین‌حال، شکاف‌های ارتباطی موجود که ریشه در سه عامل " ضعف نقش‌آفرینی نهادهای واسط موجود"، " خلأ نقش‌آفرینی مؤثر نماینده سمت تقاضای فناوری (صنعت) " و "ضعف بازیگران ذی‌نفع" دارد، موجب شده تا زیست‌بوم نوآوری دچار دو عارضه کلان عملکرد جزیره‌ای و موازی‌کاری شود. این عارضه‌ها پیامدهای مخربی برای بخش صنعت به همراه داشته است که به شکلی ملموس شامل پیامدهای شناختی (نظیر تشدید بی‌اعتمادی تاریخی میان صنعت و دانشگاه)، پیامدهای عملیاتی - ساختاری (مانند محرومیت صنایع از مشوق‌های قانونی مانند برنامه اعتبار مالیاتی تحقیق‌وتوسعه) و پیامدهای مالی - انسانی (از جمله هدررفت سرمایه‌ها و ناتوانی در جذب و حفظ نخبگان) است. برای برون‌رفت از این شرایط، اتاق‌های بازرگانی باتوجه‌به ارتباطات گسترده و تنگاتنگی که با فعالین اقتصادی دارند می‌توانند با تمرکز بر تعامل شبکه‌ای و پرهیز از اقدامات انفرادی، نقش "دروازه ورود به تقاضای صنعت" را ایفا کنند. خروجی نهایی پژوهش برای تحقق این مهم، تدوین بسته اقدامات تسهیلگر اتاق بازرگانی در ۱۰ محور کلیدی است. نتیجه‌گیری: توسعه اقتصاد دانش‌بنیان در گرو پیوند مؤثر میان بخش عرضه فناوری و بازار تقاضا است. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که ریشه ناکارآمدی ارتباطات در زیست‌بوم نوآوری، فقدان نهادهای جدید نیست، بلکه معماری ارتباطی شبکه بازیگران و عملکردهای آن‌هاست که منجر به موازی‌کاری و عملکرد جزیره‌ای شده است. در غیاب سازوکارهای ساختاریافته، اتاق‌های بازرگانی، به دلیل پایگاه اجتماعی و ارتباط تنگاتنگ با بدنه اقتصاد، از ظرفیت نهادی مناسبی برای کمک به کاهش شکاف سمت تقاضا و ایفای نقش مترجم نیازهای صنعت برخوردارند. از جمله نقش‌های پیشنهادی برای اتاق بازرگانی، کمک به ایجاد بستر اعتماد، رفع فقر اطلاعاتی و یکپارچه‌سازی ظرفیت‌های پراکنده است؛ مشروط بر آنکه رویکرد شبکه‌ای را اتخاذ نموده و با سایر نهادهای دانشی نظیر پارک‌های علم‌وفناوری هم‌افزایی کند. بسته اقدامات پیشنهادی این پژوهش، می‌تواند به‌عنوان نقشه راهی عملیاتی و الگویی پایه، الهام‌بخش ورود مؤثر سایر اتاق‌های بازرگانی به زیست‌بوم نوآوری باشد؛ مشروط بر آنکه برای بهره‌برداری در سطح ملی، متناسب با شرایط و تفاوت‌های نهادی هر استان بومی‌سازی گردد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| نوآوری باز؛ ارتباط صنعت با دانشگاه؛ زیست‌بوم نوآوری؛ نهادهای واسط؛ اتاق بازرگانی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 118 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 76 |
||